ดิน น้ำ ป่า ข้าวปลา อาหาร (1)

ทางของปลา

1

 

 

ตลาดสดสตรึงเตรง ประเทศกัมพูชา เดินสนุกไม่แพ้ตลาดสดอีกหลายบ้านเมืองที่ฉันเคยผ่านพบ ช่างคุ้มค่ากับการที่ต้องลืมตาตื่นแต่ไก่โห่ เพราะหากนอนขี้เซา ตลาดสดแบบนี้จะไม่มีอะไรให้ตื่นเต้น ต่างกับตลาดติดแอร์เปิดโร่ทั้งวันยันกลางคืน

 

 

สะตรึงเตรงเป็นเมืองชายแดนกัมพูชา – ลาวใต้ ตามถนนเส้นนี้สามารถนั่งรถไปถึงพนมเปญ

 

 

สตรึงเตรงเป็นทางผ่านของแม่น้ำเซกองซึ่งไหลมาจากประเทศลาว และลงสู่แม่น้ำโขงตรงปากน้ำ จากนั้นแม่โขงหรือแม่ของก็จะไหลลงสู่ตนเลสาบ ทะเลสาบสายสำคัญของพนมเปญ แหล่งชุมนุมปลานานาชนิดที่หล่อเลี้ยงวิถีชีวิตผู้คน

 

 

“ปลานี่ มาจากตนเลสาบ” แม่ค้าปลาหน้าใสเว้าลาวบอกฉันด้วยรอยยิ้ม นี่ถ้าเธอใช้ภาษาเขมรเราคงสื่อสารกันลำบาก ผู้คนแถบชายแดนไปมาหาสู่ ค้า ขาย และสัมพันธ์กันฉันญาติมิตร ส่วนใหญ่จึงพูดได้สองภาษา ไม่แปลกไม่แตกต่างแต่ประการใด

 

 

“นึกว่าปลาจากเซกอง” ฉันยกกล้องขึ้นเก็บภาพ “ไม่ซื้อนะไม่มีครัว ขอถ่ายรูปอย่างเดียว”

 

 

แม่ค้ายิ้มเห็นฟันเรียงสวย “ถ่ายเอาโลด ปลาเซกองก็มี เจ้านู้น” เธอละมือจากการขอดเกล็ดปลาพลางเพยิดหน้าไปที่แม่ค้าอีกเจ้า

 

 

ที่ไหนๆก็มีปลา การเดินทางเที่ยวนี้เหมือนลำตัวจะมีเมือกและเกล็ด เราหาปลากิน คุยกันเรื่องปลาๆๆๆ แล้วก็ไปดูแหล่งปลา ฮูปลา ตลาดปลา เมื่อมาเยือนถิ่นปลาจะให้พูดถึงนกหนู หมูไก่ ก็กระไรอยู่ อีกทั้งปลา ณ ที่นี้ก็เป็นสัญญลักษณ์บ่งบอกวิถีของผู้คนและระบบนิเวศแม่น้ำได้ดีที่สุด

 

 

ปลาไม่ได้เกิดมาเพื่ออยู่ในอ่างเลี้ยงปลาหรือในที่ใดที่หนึ่งเท่านั้น ปลามีทางของปลาตามธรรมชาติ มีที่กำเนิดและมีเส้นทางการเติบโต

 

 

ปลาแม่น้ำโขงที่เห็นอยู่ในตลาดสดที่ปากเซ ลาวใต้ หรือไปถึงตลาดสดโขงเจียม อุบลราชธานี อาจเป็นปลาที่ว่ายมาจากตนเลสาบของกัมพูชา เพราะบ้านของปลานั่นคือแม่น้ำโขง ที่มีเส้นทางหลากไหลตั้งแต่ต้นน้ำในเขตประเทศจีนจรดปลายน้ำทีประเทศเวียดนาม เป็นระยะทางถึงกว่าสี่พันกิโลเมตร และเต็มไปด้วยระบบนิเวศที่แตกต่างซับซ้อน บางช่วงแม่น้ำโขงเล็กแคบ บางช่วงกว้าง บางช่วงวกวนคดคี้ยว เต็มไปด้วยแก่งหิน

 

 

 

แม่น้ำโขงในแขวงจำปาสัก ลาวใต้ชายแดนกัมพูชา เป็นช่วงที่มีลักษณะทางกายภาพที่งดงามมหัศจรรย์พันลึก เพราะจะไหลผ่านเกาะแก่งหรือดอนน้อยใหญ่มากมาย ที่เรียงรายอยู่ในแม่น้ำโขง มีความกว้างถึง 14 กิโลเมตร เกาะแก่งอันมากมายเกินจำนวนนับเหล่านี้ คือที่มาของสมญานาม “มหานทีสีทันดอน” หรือที่นิยมเรียกกันว่า “สีพันดอน” หรือ”สี่พันดอน”

 

 

เป็นที่รู้จักกันดีในฐานะแหล่งท่องเที่ยวอันงดงามด้วยธรรมชาติ มีน้ำตกขนาดใหญ่หลายแห่ง บางแห่งมีความสูงมากกว่า 20 เมตร ที่มีชื่อเสียงที่สุดคือน้ำตกคอนพะเพ็ง ซึ่งงดงาม ทรงพลัง ยิ่งใหญ่ จนมีคนเปรียบว่าเป็นน้ำตก “ไนแองการาแห่งเอเชีย” เลยทีเดียว นอกจากนั้นยังมีน้ำตกหลี่ผี หรือ สมพะมิดในภาษาลาว ทั้งสองแห่งเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของลาวใต้

 

 

แต่ที่สำคัญกว่าความเป็นแหล่งท่องเที่ยวลือชื่อ นั่นคือนิเวศสองฝั่งแม่น้ำโขงในเขตสีพันดอน ซึ่งเต็มไปด้วยพื้นที่ราบลุ่มต่ำริมฝั่งน้ำและตามเกาะแก่ง มีศัพท์เฉพาะเรียกว่า “บุ่ง” ยามฤดูฝน น้ำจะไหลบ่าเข้าท่วมพื้นที่บุ่งเหล่านี้เป็นบริเวณกว้าง แม้แต่ในฤดูแล้ง น้ำก็ยังเหลือขังอยู่ในพื้นที่บุ่งต่างๆ บุ่งนั้นไม่ใช่แค่ผืนน้ำว่างเปล่า ยังเต็มไปด้วยพืชพันธุ์ประดามี เรียกว่าป่าบุ่ง

 

 

บุ่งเล็กใหญ่เหล่านี้แหละเป็นที่อยู่อาศัยอันสำราญของหมู่ปลา

 

 

ตลอดทั้งปี ปลาจะว่ายอพยพเข้ามาในเขตสีพันดอน มาไกลจากตอนปลายสุดของแม่น้ำโขงที่ประเทศเวียดนาม และจากทะเลสาบเขมร เพื่อเข้ามาวางไข่ตามบุ่งซึ่งจะมีกิ่งใบและรากไม้เป็นที่พำนักบ่มเพาะลูกปลา บ้างไปไกลจนถึงแม่น้ำสาขาในประเทศไทยที่มีบุ่งให้อาศัย ก่อนที่จะอพยพกลับตามฤดูกาล ผู้คนที่อาศัยอยู่สองฝั่งแม่น้ำโขง จึงมีปลากินอย่างสำราญกันทั้งปี

 

 

ปลาที่เห็นอยู่ในหม้อแกง บนเตาปิ้ง หรือปลาสดที่กองอยู่ตามตลาด เป็นปลาที่ผ่านการเดินทางไกลมาทั้งสิ้น แต่หากว่าเส้นทางของปลาถูกตัดขาด วงจรชีวิตที่ต้องผสมพันธุ์ กำเนิดและเติบโตก็คงแปรปรวนจนถึงขั้นถูกตัดวงจรชีวิตไปเช่นกัน

 

 

ปลาที่อพยพมาจากทะเลสาบเขมรและแม่น้ำโขงทางตอนล่าง ใช่ว่าจะแหวกว่ายมาตามสายน้ำราบรื่นแต่ต้องว่ายผ่านช่องทางน้ำหรือ “ฮูน้ำ” ระหว่างดอนต่างๆ เข้ามาในเขตสีพันดอน ช่องทางน้ำบางจุดมีลักษณะเป็นเหวลึกหรือน้ำตกขนาดใหญ่ เช่น ช่องทางน้ำตกคอนพะเพ็ง ช่องหลี่ผี ซ้ำบางช่องทางจะมีน้ำไหลผ่านเฉพาะในช่วงฤดูฝนเท่านั้น ในแต่ละช่วงของปี ปลาจึงไม่สามารถผ่านไปในทุกช่องทางได้

 

 

แต่ยังมีฮูหรือเส้นทางหนึ่ง ที่ปลาสามารถผ่านเข้าออกได้ตลอด เนื่องจากมีน้ำไหลทั้งปีไม่ขาดสาย ท้องน้ำไม่สูงชันมาก และมีขนาดกว้างที่สุด ช่องทางน้ำหรือฮูแห่งความหวังนั้นชาวลาวเรียกว่า “ฮูสะโฮง” มีความยาวประมาณ 7 กิโลเมตร กว้างที่สุดในช่วงฤดูฝน ถึงประมาณ 150 -200 เมตร ฮูหรือทางน้ำนี้เป็นส่วนที่เชื่อมแม่น้ำโขงตอนล่างกับเขตสี่พันดอน

 

ด้วยเหตุนี้สีพันดอน จึงมีความสำคัญมากกว่าความงามและความยิ่งใหญ่อันน่าตื่นตะลึง ทว่าเป็นเขตที่สร้างชีวิต บันดาลความอุดมสมบูรณ์ ให้แม่น้ำโขง รวมถึงทะเลสาบเขมรอันเลื่องชื่อด้านประมงน้ำจืด

 

นับเป็นเส้นทางที่สำคัญอย่างยิ่งในการเดินทางของปลานานาชนิดจากประเทศกัมพูชามายังประเทศลาว ขึ้นไปจนถึงประเทศไทย และเชื่อกันว่า บางชนิดอาจว่ายไปไกลถึงประเทศจีน

 

เหล่าปลามีความเพียรที่จะแหวกว่ายไปตามเสียงเพรียกของสัญชาตญาณ เพื่อแพร่พันธุ์และเสกสรรความอุดมสมบูรณ์ให้แม่น้ำโขง ส่วนมนุษย์ก็มีความเพียรไม่แพ้กัน ในอันที่จะหาทางตัดตอนแม่น้ำโขงเป็นท่อนๆเพื่อควบคุมและตักตวงผลประโยชน์ของใครของมัน

 

……..

 

โดย จิตติมา ผลเสวก
ตีพิมพ์ในนิตยสารเทคโนโลยีชาวบ้าน ฉบับวันที่ 15 ตุลาคม 2555

 

 

ใส่ความเห็น

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.