เมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2569 ณ โรงแรมอีสติน จ.เชียงใหม่ สภาบริหารชั่วคราวแห่งรัฐคะเรนนี Interim Executive Council- IEC) นำโดยนายบันยา( Banya Kung Aung) โฆษก IEC พร้อม ผศ.ดร.ว่าน วิริยา นักวิจัยจากภาควิชาเคมี คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) และ ผศ.ดร.สุรัชนี ศรีใย Co-founder S&I Strategic Advisory นักวิชาการอิสระ ร่วมกันแถลงข่าวถึงผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาละวิน
ผศ.ดร.ว่าน วิริยา กล่าวถึงผลสรุปจากการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำและพืชผักในแม่น้ำสาละวินว่า ตะกอนดินริมแม่น้ำจากน้ำท่วมเมื่อปี 2567 เป็นดินเหนียว พบปริมาณสารพิษตกค้างสูงกว่าดินทราย
“พืชที่ปลูกริมแม่น้ำสาละวิน ที่ได้นำมาตรวจ พบว่ามีการปนเปื้อน คือมีค่าสารตกค้าง แต่จะเกินมาตรฐานหรือไม่ขึ้นอยู่กับชนิดของพืชนั้นๆ พืชน้ำที่ปลากินคือต้นไคร้ก็ปนเปื้อน สำหรับพืชที่ปลูกบนดินทรายบนตลิ่ง (ริมฝั่งแม่น้ำสาละวิน) จะมีการปนเปื้อนน้อยกว่าพืชที่ปลูกติดกับน้ำ คนในพื้นที่บอกว่าตะกอนนี้มาตอนน้ำท่วม เพราะปกติดินริมแม่น้ำสาละวินจะเป็นดินทราย แต่จุดทีเราพบเป็นดินเหนียวเลย เป็นตะกอนจากที่อื่น ไม่รู้ว่ามาจากไหน” นักวิทยาศาสตร์เคมี มช. กล่าว
ผศ.ดร.ว่าน กล่าวอีกว่าเป็นห่วงการปนเปื้อน หากแม่น้ำสาละวินถูกน้ำท่วมอีกครั้งเนื่องจากความเข้มข้นของสารพิษล่าสุดที่วัดได้สูงพอๆกับที่แม่น้ำสาย อ.แม่สาย จ.เชียงราย ก่อนน้ำหลาก
“ผมเป็นห่วงว่าน้ำท่วมอีกรอบแล้วเขาใช้สารเคมีในการทำเหมืองเยอะ มันจะมาอีกรอบหรือเปล่าแล้วจะปนเปื้อนอีกรอบ” ผศ.ดร.ว่าน กล่าว
ผศ.ดร.สุรัชนี ศรีใย กล่าวว่าสำหรับรัฐบาลใหม่ถ้าเราพูดถึงสารปนเปื้อนในแม่น้ำทุกคนคงพอจะเห็นภาพแล้วว่าตัวละครตัวใหญ่ก็คือจีน ซึ่งเรายังไม่มีประเด็นที่จะเอาไปเจรจา ในตอนนี้จีนได้ประโยชน์ทั้งหมดและเขาอยู่ต้นน้ำ มลพิษทุกอย่างลงมาปลายน้ำ ยังไม่มีอะไรที่เขาเสียประโยชน์เลย จีนเข้ามาทำเหมืองแร่ฉะนั้นโจทย์หนึ่งถ้าเราพูดถึงการต่างประเทศไทยและประเทศอื่นๆที่ได้รับผลกระทบ จะสามารถรวมตัวกันแล้วคุยกับจีนในประเด็นนี้ได้แบบไหนบ้าง
“กรณีที่พอจะเป็นไปได้คือการคุยกับประเทศเพื่อนบ้านชายแดนเรา ดิฉันพูดถึงกลุ่มชาติพันธุ์ ไม่ว่าจะเป็นกองกำลังชาติพันธุ์ เช่น รัฐคะเรนนี รัฐกะเหรี่ยง ที่ติดกับน้ำสาละวิน ใกล้เคียงกันถ้าเป็นแม่น้ำสาย กก รวก โขง จะเป็นรัฐฉาน แต่ตัวละครเหล่านี้ไม่ใช่ตัวแทนรัฐบาลกลางเมียนมา ไทยจะมีวิธีการคุยกับกลุ่มเหล่านี้ได้อย่างไร ที่จะมีทิศทางบวกเป็นประโยชน์กับทุกฝ่าย” ผศ.ดร.สุรัชนี กล่าว
นักวิชาการด้านรัฐศาสตร์ กล่าวอีกว่าหลายๆคนอาจจะพูดไปไกลถึงการปิดเหมือง แต่ตนคิดว่าเป็นไปไม่ได้ ซึ่งไม่ว่าจะเป็นเหมืองทอง แรร์เอิร์ธหรือเหมืองพลวงซึ่งมีมานานมากแล้วและเป็นรายได้หลักของกองกำลังชาติพันธุ์ที่เอาไปรบกับรัฐบาลพม่าเพราะฉะนั้นเขาหยุดไม่ได้หรอก แต่เราจะมีวิธีการอย่างไรให้เขาทำเหมืองโดยไม่ทำลายสิ่งแวดล้อมมากจนเกินไป ต้องจูงใจว่าถ้าไม่ให้ทำเหมืองแล้วจะให้เขาทำอะไร
ด้านนายบันยา โฆษกคะเรนนี IEC กล่าวว่าแม่น้ำสาละวินไม่ใช่ของคะเรนนีแต่เพียงชนชาติเดียวเพราะไหลลงมาจากจีน ทำให้การแก้ไขปัญหาฝั่งเดียวไม่ได้
“รัฐคะเรนนีของเราอยากขอความร่วมมือจากรัฐไทยทำงานด้วยกัน เพื่อที่จะควบคุมทำให้ปัญหาการปนเปื้อนสารพิษในน้ำเบาบางลง นอกจากน้ำสาละวินแล้วเราจะมีประเด็นเรื่องเขื่อน เราขอความช่วยเหลือด้วย คือทางเทคนิค เรายังไม่เคยมีข้อมูลมากพอ อยากขอความร่วมมือจากฝ่ายต่างๆทั้งรัฐบาล นักวิชาการ และเรื่องชุดเครื่องมือในการเก็บน้ำตัวอย่าง เราไม่มีอุปกรณ์ และสุดท้ายเรามีงบประมาณที่ไม่เพียงพอ อยากให้ฝั่งไทยสนับสนุนส่วนหนึ่งผ่านทางมหาวิทยาลัยก็ได้ หรือองค์กรภาคประชาชนก็ได้ เพื่อทำงานด้วยกัน” นายบันยา กล่าว
โฆษก IEC กล่าวอีกว่า การทำเหมืองในรัฐคะเรนนีเกิดขึ้นมามากกว่าร้อยปีแล้ว โดยไม่มีปัญหาเพราะมีระบบการบำบัดน้ำทิ้งดีมาก “ตอนนี้เราพยายามกลับไปใช้ระบบเก่าที่เราเคยดีอยู่ แต่ปัจจุบันความต้องการสูงมาก คนต้องการเยอะ บังคับให้เราใช้สารเคมี ปัญหานี้เราแก้คนเดียวไม่ได้ เราก็ต้องการผลิต ต้องการขายเพื่อใช้จ่ายบ้าง จะไปยังไง ถ้าพูดกันจริงๆ ก็ต้องพูดแบบนี้“ โฆษกสภาบริหารชั่วคราวแห่งรัฐคะเรนนี กล่าว
ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ผลการศึกษาของคณะวิจัยจาก มช.ร่วมกับ IEC และองค์กรภาคประชาสังคมคะเรนนี ที่ได้รับการอบรมและนำอุปกรณ์ไปเก็บตัวอย่างช่วงวันที่ 18-22 ธันวามคม 2568 ในรัฐคะเรนนี โดยนำน้ำตัวอย่างกลับมาตรวจที่คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พบว่าน้ำในแม่น้ำสาละวินและลำน้ำสาขาที่มีการทำเหมืองมีค่าสารหนู (As) เกินกว่าค่ามาตรฐาน 4 เท่า-55 เท่า คืออยู่ระหว่าง 0.042-0.553 มิลลิกรัม/ลิตร (มก./ล) โดยจุดที่สูงมากจนน่าตกใจคือตัวอย่างน้ำที่เก็บจากเหมืองแร่เก่าแก่ในรัฐคะเรนนี มีค่าสารหนู 0.553 และตัวอย่างน้ำที่เก็บจากแม่น้ำสาละวินในรัฐคะเรนนี เหนือบริเวณชายแดนที่ที่ผาแดง ต.แม่คง อ.แม่สะเรียง จ.แม่ฮ่องสอน มีค่า 0.047 มก./ล.
อนึ่ง ก่อนหน้านี้มีรายงานของหลายสถาบันระบุถึงการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ท ในเขตอิทธิพลของกองกำลังว้า (United Wa State Army-UWSA) ที่ต้นน้ำสาละวิน ในลำน้ำสาขาเขตรัฐฉานซึ่งอยู่ในเขตเมืองป๊อก ใกล้ชายแดนจีน มีการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ทมากถึง 26 แห่ง ซึ่งเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วและส่งผลกระทบสิ่งแวดล้อม
