เมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2569 ผศ.ว่าน วิริยา ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่(มช.) ให้สัมภาษณ์ถึงผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำในแม่น้ำสาละวินตั้งแต่รัฐคะเรนนี ประเทศพม่า และพรมแดนไทย-พม่า จนถึงหมู่บ้านสบเมย อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน ซึ่งพบสารโลหะหนักเข้มข้นในหลายพื้นที่ว่า สถานการณ์สารโลหะหนักค่อนข้างน่าเป็นกังวลโดยเฉพาะผลการตรวจดินเหนียวซึ่งมากับน้ำท่วมสาละวินครั้งก่อน (2567) โดยพบว่ามีสารโลหะหนักเข้มข้นมากเหมือนกับกลุ่มตัวอย่างที่นำมาจากบริเวณเหมืองแร่ (ในรัฐคะเรนนีซึ่งพบสารหนูในน้ำ 0.55 มก./ล.ซึ่งมาตรฐานอยู่ที่ 0.01มก./ล. และสารหนูในดิน 70 มก./กก.ซึ่งมาตรฐานอยู่ที่ 33 มก./กก.) ขณะที่ค่าสารโลหะหนักในดินทรายที่ริมตลิ่งแม่น้ำสาละวินพบค่าสารโลหะหนักน้อยกว่า
ผู้สื่อข่าวถามว่าสถานการณ์สารพิษรุนแรงเช่นนี้ หน่วยงานรัฐควรเข้าไปดำเนินการอย่างไรเร่งด่วน ผศ.ว่านกล่าวว่า ควรแนะนำประชาชนห้ามปลูกพืชผักโดยการใช้ตะกอนดินเหนียวที่ปนเปื้อนสารโลหะหนักเหล่านี้ และควรห้ามสัมผัสด้วย ถ้าสัมผัสก็ต้องล้างน้ำ ส่วนดินที่เป็นดินทรายพบสารปนเปื้อนแต่น้อยกว่า ดังนั้นการปลูกพืชริมตลิ่งในดินเก่ายังมีอันตรายน้อยกว่าปลูกในดินที่น้ำพัดมา แต่สิ่งที่น่ากังวลมากคือการเลี้ยงสัตว์ริมแม่น้ำสาละวินซึ่งเลี้ยงแบบปล่อยทั้งวัว ควาย แพะ หากสัตว์เหล่านี้กินพืชโดยเฉพาะหญ้าริมแม่น้ำก็จะทำให้รับสารปนเปื้อนเข้าไปด้วยหรือไม่ แม้กระทั่งต้นไคร้ซึ่งเป็นพืชธรรมชาติในแม่น้ำซึ่งเป็นที่อยู่อาศัยของปลาก็พบสารโลหะหนักปนเปื้อนด้วยเช่นกัน
ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ กล่าวว่าที่น่าเป็นห่วงอีกประการคือหอยในแม่น้ำสาละวินที่ชาวบ้านนิยมนำมากินตามฤดูกาลซึ่งอาจต้องห้ามกินเพราะหอยหากินตามหน้าดินซึ่งมีตะกอนสารพิษอยู่
“ข้อสันนิฐานของผมคือเดินเหนียวที่ปนเปื้อนเหล่านี้พัดพามาจากเหมืองเก่า เพราะเท่าที่รับทราบคือเหมืองตะกั่วเก่าในรัฐคะเรนนีเพิ่งปรับเปลี่ยนการผลิตคือใช้สารเคมีเพิ่มขึ้น จากปกติที่เอาดินและตะกอนมากวนน้ำแล้วเอาน้ำใสๆเทออกโดยไม่ใช้สารเคมี แล้วเอาตะกอนไปสกัดเอาแร่อีกทีหนึ่ง แต่ตอนนี้ปรับเปลี่ยนใหม่โดยล้างด้วยกรดซึ่งมีผลทำให้ตะกอนเดิมและตะกอนใหม่ออกมามากขึ้น ดังนั้นแม่น้ำสาละวินตลอดทั้งสายบริเวณนี้จึงปนเปื้อนเหมือนกันหมด” ผศ.ว่าน กล่าว
ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม กล่าวว่า อย่างไรก็ตามเป็นที่น่าสังเกตว่า ผลการตรวจตัวอย่างน้ำและดินแม่น้ำสาละวินบริเวณที่อยู่ตอนเหนือเหมืองแร่ก็พบว่า มีการปนเปื้อนสารโลหะหนักเช่นกัน แต่น้อยกว่า ดังนั้นจึงยังไม่แน่ใจว่าการปนเปื้อนมาจากเหมืองที่อื่นด้วยหรือไม่
ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ก่อนหน้านี้หลายสถาบันได้แสดงภาพถ่ายดาวเทียมเหมืองแร่แรร์เอิร์ท ในเขตอิทธิพลของกองกำลังว้า (United Wa State Army-UWSA) ที่ลุ่มน้ำสาละวินตอนบน เขตเมืองป๊อก ใกล้ชายแดนจีน มีการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ทมากถึง 26 แห่ง และพบว่าเหมืองเหล่านี้เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว
ทั้งนี้ในรายงานผลการตรวจตัวอย่างน้ำแม่น้ำสาละวินในรัฐคะเรนนี เหนือจากชายแดนไทย ที่ ต.แม่คง อ.แม่สะเรียง จ.แม่ฮ่องสอน ของศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ มช. พบว่ามีค่าสารหนูสูงเกินค่ามาตรฐาน คือ 0.042-0.096 มิลลิกรัมต่อลิตร (มก./ล.) โดยค่ามาตรฐานคือ 0.01 มก./ล. ส่วนดินที่ริมแม่น้ำสาละวิน พรมแดนไทยพม่า เขต ต.แม่สามแลบ อ.สบเมย จ.แม่ฮ่องสอน พบค่าสารหนูสารหนูในดิน 15-66 มก./กก.ซึ่งมาตรฐานอยู่ที่ 33 มก./กก.)
นส.เพียรพร ดีเทศน์ กรรมการบริหาร Rivers and Rights และเลขาธิการมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) กล่าวว่าขณะนี้ภูมิภาคลุ่มน้ำโขง-สาละวิน และอิรวดี อยู่ในสถานการณ์ที่น่ากังวลที่สุดอย่างไม่เคยมีมาก่อน น้ำสะอาดที่มีอยู่จำกัดกลับต้องปนเปื้อนสารพิษรุนแรงจากการทำเหมืองแร่ที่ไร้การควบคุม ซึ่งดูแนวโน้นจะเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ เนื่องจากปราศจากกลไกการควบคุมและกำกับดูแล โดยเฉพาะผลกระทบข้ามพรมแดนและการลงทุนข้ามพรมแดน
“ความต้องการแร่หายากในระดับโลก ราคาที่แพง ทำให้อุตสาหกรรมแร่หายาก REEs และ critical minerals เดินหน้าไปอย่างรวดเร็วโดยไม่มีกฎหมายของภูมิภาคกำกับมาตรฐาน ทุนจีนเข้ามาในพื้นที่อย่างเต็มรูปแบบ ใช้ไทยเป็นทางผ่านและพบข้อมูลการร่วมลงทุน ในขณะที่วิสัยทัศน์ของอาเซียน ASEAN Minerals Development Vision ก็ส่งเสริมการทำเหมืองแร่ขนาดเล็ก ซึ่งในกรณีของสาละวินพบว่ายิ่งสร้างผลเสียหายทางสิ่งแวดล้อมมหาศาล และความพินาศนี้กำลังเริ่มเท่านั้น”น.ส.เพียรพร กล่าว
————-
