เมื่อวันที่ 14 มีนาคม ที่บริเวณริมแม่น้ำกก โรงเรียนบ้านผาขวาง ต.แม่ยาว อ.เมือง จ.เชียงราย ซึ่งตรงกับ วันInternational Day of Action for Rivers, Water and Life ได้มีการจัดงานศิลปะแสดงสดจากศิลปินกว่า 11 ประเทศทั่วโลก ภายใต้โครงการ” ศิลปะแสดงสดนานาชาติเชียงราย 2026” เพื่อสื่อสารถึงวิกฤตของแม่น้ำกกที่กำลังปนเปื้อนสารพิษซึ่งมีสาเหตุจากการทำเหมืองแร่เอิร์ธและเหมืองทองบริเวณต้นน้ำในเขตรัฐฉานใต้ ประเทศเมียนมา
การแสดงครั้งนี้ดำเนินในรูปแบบ Performance Art โดยศิลปินแต่ละคนได้กำหนดโจทย์ด้านสิ่งแวดล้อมและถ่ายทอดผ่านการแสดง ณ ริมแม่น้ำกก
ซาตาดรู โซวาน ศิลปินชาวอินเดีย กล่าวว่า รู้สึกสะเทือนใจเมื่อได้เห็นแม่น้ำแห่งนี้ปนเปื้อนสารพิษ และทำให้นึกถึงสถานการณ์ในประเทศของตน
“ผมรู้สึกสลดใจมาก เมื่อเห็นแม่น้ำแห่งนี้ปนเปื้อนสารพิษ ผมนึกถึงประเทศตัวเองที่มีแม่น้ำใหญ่ไม่แพ้ประเทศไทยคือแม่น้ำคงคา ซึ่งก็เผชิญปัญหาการปนเปื้อนสารเคมีที่ก่อให้เกิดมะเร็งเช่นกัน แม่น้ำกกก็ปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักที่ก่อให้เกิดมะเร็ง ทุกวันนี้แทบทั้งโลกเต็มไปด้วยอุตสาหกรรมที่ทำลายสิ่งแวดล้อม มันน่าหดหู่ที่ธรรมชาติกำลังถูกทำลายโดยกลุ่มทุน และการฟื้นฟูให้กลับมาเหมือนเดิมคงทำได้ยาก” ซาตาดรู โซวาน กล่างถึงความรู้สึก
ขณะที่ นงรัตน์ มาเยอะ ศิลปินชาวอาข่าจากเชียงใหม่ กล่าวว่า ตนเคยได้ยินเรื่องแม่น้ำกกมาตั้งแต่ตอนอาศัยอยู่เชียงราย แต่เมื่อมาเห็นด้วยตาตัวเองก็รู้สึกสะเทือนใจ
“แม่น้ำดูไหลเชี่ยวและอุดมสมบูรณ์ แต่กลับไม่สามารถใช้อุปโภคบริโภคได้เลย แถมยังมีหน่วยงานรัฐที่พยายามปกปิดวิกฤตการปนเปื้อนครั้งใหญ่เพื่อรักษาภาพลักษณ์ที่ดี ทั้งที่ความจริงแล้ว การทำเช่นนั้นมันกำลังเป็นการฆ่าประชาชนทางอ้อม” นงรัตน์สะท้อนข้อมูลในมุมลึกและวิจารณ์อย่างตรงไปตรงมา
ด้าน ดร.ไมเคิล แบเร็ท อาจารย์จากมหาวิทยาลัยมอนแทนา สหรัฐฯ และหนึ่งในภัณฑารักษ์ของโครงการ กล่าวว่า จากการได้รับฟังและมองดูชาวบ้านในพื้นที่พบว่าผู้คนในลุ่มน้ำกำลังเผชิญความยากลำบากอย่างมาก
“แม่น้ำที่เคยเป็นเหมือนเส้นเลือดใหญ่ของชุมชนกลับไม่สามารถใช้งานได้ ชาวบ้านต้องหันไปใช้น้ำจากแหล่งอื่นแทน ผมมองว่าวิถีชีวิตของผู้คนที่นี่เหมือนเป็นการใช้ชีวิตที่ผิดธรรมชาติ แม่น้ำอยู่ใกล้แค่เอื้อม แต่กลับต้องไปใช้น้ำจากภูเขาที่มีอยู่อย่างจำกัด ทั้งหมดเกิดจากความเห็นแก่ตัวของคนเพียงไม่กี่กลุ่มที่ต้องการเปลี่ยนทรัพยากรให้เป็นสินค้า และทำลายทรัพยากรของผู้คนจำนวนมาก”
ขณะที่ อนุชิต เหมมาลา ศิลปินกลุ่มจรัลจากกรุงเทพฯ กล่าวว่า ศิลปะควรทำหน้าที่สะท้อนเสียงของสังคมและส่งสารไปถึงผู้มีอำนาจ
“วิกฤตที่เกิดขึ้นตอนนี้ไม่ใช่ปัญหาของคนเชียงรายเท่านั้น แต่อาจกลายเป็นปัญหาของทั้งประเทศ เพราะยังมีเกษตรกรและผู้คนจำนวนมากที่อาจยังใช้น้ำจากแม่น้ำที่ปนเปื้อนอยู่ และผลผลิตจากพื้นที่เหล่านี้ก็ถูกส่งไปยังผู้บริโภคทั่วประเทศ วิกฤตนี้จึงไม่ใช่ปัญหาเล็กของจังหวัดเชียงรายหรือเชียงใหม่ แต่เป็นปัญหาระดับประเทศที่ทุกคนควรรับรู้ และรัฐบาลต้องเร่งจัดการโดยเร็ว”อนุชิตชี้ให้เห็นผลกระทบในมุมกว้าง
ทั้งนี้กลุ่มศิลปินได้ร่วมกันออกแถลงการณ์โดยระบุว่า ขอใช้โอกาสนี้ส่งเสียงต่อวิกฤตของแม่น้ำในภูมิภาค ที่กำลังเกิดขึ้นจากกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำในประเทศเมียนมา วิกฤตดังกล่าวได้ส่งผลกระทบต่อแม่น้ำสายสำคัญ ได้แก่ แม่น้ำกก แม่น้ำรวก แม่น้ำสาย และแม่น้ำโขง ตลอดระยะเวลาเกือบหนึ่งปีที่ผ่านมา แม่น้ำเหล่านี้ได้เปลี่ยนแปลงไปอย่างเห็นได้ชัด น้ำที่เคยใสสะอาดกลับขุ่นมัวอย่างต่อเนื่อง แม้ในฤดูกาลที่ควรจะมีน้ำใส สภาพเช่นนี้สะท้อนให้เห็นถึงความเสียหายของระบบนิเวศ และส่งผลกระทบต่อวิถีชีวิตของผู้คนในลุ่มน้ำอย่างรุนแรง
“วิกฤตที่เกิดขึ้นยังไม่ได้รับการจัดการอย่างจริงจังจากภาครัฐ มีเพียงคำชี้แจงที่พยายามลดทอนความกังวลของประชาชน ขณะที่สภาพความเป็นจริงของแม่น้ำยังคงเสื่อมโทรมลงอย่างต่อเนื่อง พวกเรากลุ่มศิลปินจากเชียงราย ในไทยและเพื่อนศิลปินจากนานาประเทศ จึงขอเรียกร้องให้ภาครัฐมีความจริงใจในการแก้ไขปัญหาสารพิษในแม่น้ำอย่างจริงจัง เพื่อให้แม่น้ำกลับมาสะอาดและปลอดภัยอีกครั้ง”
แถลงกาณณ์ระบุข้อเรียกร้อง ประกอบด้วย 1.ยุติกิจกรรมเหมืองแร่ที่เป็นต้นเหตุของสารพิษในลุ่มน้ำ เพื่อหยุดการปนเปื้อนที่กำลังทำลายระบบนิเวศและวิถีชีวิตของชุมชน 2.เยียวยาประชาชนที่ได้รับผลกระทบอย่างเป็นธรรม ทั้งด้านสุขภาพ รายได้ อาชีพ และความเสียหายต่อวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่ลุ่มน้ำ 3.ฟื้นฟูแม่น้ำให้กลับมาสะอาดและปลอดภัย
“ขอเรียกร้องให้มีการดำเนินการอย่างจริงจัง เพื่อหยุดยั้งการทำลายต้นน้ำ และฟื้นฟูแม่น้ำให้กลับมาเป็นแหล่งชีวิตของชุมชนอีกครั้ง”แถลงการณ์ระบุ
