เรียนรู้มลพิษข้ามพรมแดน ผ่านภาพวาดของศิลปิน

ในดินแดนเหนือสุดของประเทศไทย แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง ไม่ได้เป็นเพียงเส้นทางไหลผ่านของมวลน้ำ หากแต่เป็นเส้นเลือดใหญ่ที่หล่อเลี้ยงผู้คน เมือง และอารยธรรมมายาวนานนับร้อยนับพันปี ทุกกระแสน้ำต่างบรรทุกเรื่องราวของผู้คนสองฝั่งลำน้ำ ทั้งการเพาะปลูก การจับปลา การเดินทาง การค้าขาย และวัฒนธรรมที่หยั่งรากลึกในวิถีชีวิตของชุมชน สายน้ำเหล่านี้เคยสร้างความอุดมสมบูรณ์จนเกิดบ้านแปงเมือง ก่อรูปเป็นชุมชนลุ่มน้ำกลุ่มชาติพันธุ์หลากหลายการอพยพ เกิดเป็นหมู่บ้านน้อยใหญ่ในหลากหลายวิถีชีวิตในแต่ละยุคสมัย ทว่าเบื้องหลังความหลากหลายเหล่านั้น ล้วนตั้งอยู่บนฐานของธรรมชาติที่สมบูรณ์และแม่น้ำที่ยังมีชีวิต

แต่ในวันนี้เส้นเลือดใหญ่ของประชาชนจังหวัดเชียงรายกลับกำลังเผชิญวิกฤตเงียบที่ค่อยๆ คุกคามระบบนิเวศและผู้คนอย่างช้าๆ ภัยคุกคามนั้นมิได้มาในรูปของสงครามหรือภัยพิบัติที่มองเห็นได้ชัด หากแต่มาในรูปของสารพิษและโลหะหนักที่ไหลปะปนมากับสายน้ำ จากการทำเหมืองแร่เถื่อนในพื้นที่ต้นน้ำฝั่งรัฐฉาน ประเทศเมียนมา ทั้งเหมืองแร่แรร์เอิร์ธและเหมืองทองคำ ที่ขยายตัวอย่างต่อเนื่องภายใต้การควบคุมของกองกำลังติดอาวุธและอำนาจทางทหาร การขุดเจาะ ชะล้างดิน และสกัดแร่แบบไร้การควบคุม กำลังทำให้ภูเขาถูกเปิดแผล ขณะที่สารพิษจำนวนมหาศาลถูกปล่อยไหลลงสู่แม่น้ำอย่างเงียบงัน

โครงการอบรมเชิงปฏิบัติการและการวาดภาพทิวทัศน์แม่น้ำกก เพื่อรณรงค์รักษ์สิ่งแวดล้อม กรณีผลกระทบจากเหมืองแร่แรร์เอิร์ธต่อแม่น้ำกก สาย รวก และโขง เกิดขึ้นจากความตระหนักต่อสถานการณ์วิกฤตสิ่งแวดล้อมที่กำลังส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและวิถีชีวิตของผู้คนในพื้นที่ภาคเหนือของประเทศไทย โดยเฉพาะในเขตลุ่มน้ำกก สาย รวก และแม่น้ำโขง ซึ่งเป็นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติสำคัญที่หล่อเลี้ยงผู้คนจำนวนมาก ทั้งในด้านการอุปโภคบริโภค การเกษตร การประมง วิถีวัฒนธรรม และเศรษฐกิจท้องถิ่น

แม่น้ำกกเป็นหนึ่งในสายน้ำสำคัญของภาคเหนือที่ไหลผ่านจังหวัดเชียงราย ก่อนจะไหลลงสู่แม่น้ำโขง เชื่อมโยงระบบนิเวศข้ามพรมแดนระหว่างประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แต่ในช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา ได้เกิดข้อกังวลอย่างต่อเนื่องเกี่ยวกับผลกระทบจากกิจกรรมเหมืองแร่ โดยเฉพาะเหมืองแร่แรร์เอิร์ธ (Rare Earth Elements : REEs) ซึ่งมีรายงานและข้อสังเกตจากหลายภาคส่วนเกี่ยวกับการปนเปื้อนของสารเคมีและโลหะหนักในแหล่งน้ำต้นทาง อันอาจส่งผลกระทบต่อคุณภาพน้ำ ความหลากหลายทางชีวภาพ สุขภาพของประชาชน ตลอดจนวิถีชีวิตและความมั่นคงทางอาหารของชุมชนที่อาศัยพึ่งพิงแม่น้ำสายต่างๆ เหล่านี้

เครือข่ายศิลปิน นักกิจกรรม นักวิชาการ และภาคประชาชน ได้ร่วมกันใช้ “ศิลปะ” เป็นเครื่องมือในการสื่อสารและสร้างความตระหนักรู้ต่อสังคม โดยกิจกรรมนี้ได้ต่อยอดจาก โครงการศิลปะแสดงสดนานาชาติเชียงราย 2026 การต่อต้านเพื่อแม่น้ำ (Performance Art) River Resistance ภายหลังการดำเนินกิจกรรมดังกล่าว เครือข่ายผู้จัดงานมีแผนต่อยอดการสื่อสารสาธารณะผ่านการจัดนิทรรศการภาพถ่ายและบันทึกเหตุการณ์ เพื่อถ่ายทอดเรื่องราวของแม่น้ำ ชุมชน และการเคลื่อนไหวทางศิลปะสู่สังคมในวงกว้าง โดยจะร่วมกับภาคีเครือข่ายท้องถิ่นกว่า 32 องค์กร จัดแสดงนิทรรศการ ณ Bangkok Art and Culture Centre หรือ BACC ระหว่างวันที่ 13-25 ตุลาคม พ.ศ. 2569 แม้การดำเนินงานในระยะต่อไปยังประสบข้อจำกัดด้านงบประมาณ แต่ความมุ่งมั่นยังเดินหน้าต่อไป

การเตรียมงาน การผลิตสื่อ การขนส่งผลงาน และการจัดกิจกรรมรณรงค์สาธารณะ จึงนำมาสู่การริเริ่ม “โครงการอบรมเชิงปฏิบัติการและการวาดภาพทิวทัศน์แม่น้ำกก” เพื่อรณรงค์การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม กรณีผลกระทบจากเหมืองแร่แรร์เอิร์ธต่อแม่น้ำกก สาย รวก และโขง” ขึ้น ณ ตำบลแม่ยาว อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย เพื่อเปิดพื้นที่ให้ศิลปินเชียงรายและศิลปินผู้สนใจจากหลากหลายพื้นที่ได้ร่วมกันบันทึกเรื่องราวของสายน้ำผ่านงานศิลปะ และใช้พลังสร้างสรรค์เป็นส่วนหนึ่งของการส่งเสียงแทนธรรมชาติที่กำลังเผชิญความเปราะบาง

โครงการนี้ได้มีจุดมุ่งหมายในการสร้างงานศิลปะ และต้องการสร้างพื้นที่แห่งการตระหนักรู้ต่อสังคม การรับฟัง และการเชื่อมโยงระหว่างผู้คนกับธรรมชาติ ผ่านการวาดภาพทิวทัศน์แม่น้ำกกด้วยเทคนิคสีอะครีลิกบนผ้าใบ โดยมีศิลปินเข้าร่วมจำนวน 50 คน ร่วมสร้างสรรค์ผลงานกว่า 100 ชิ้น ซึ่งจะถูกนำไปจัดแสดงและจำหน่ายเพื่อนำรายได้สมทบทุนสนับสนุนกิจกรรมรณรงค์ด้านสิ่งแวดล้อมและการอนุรักษ์ลุ่มน้ำกก สาย รวก และแม่น้ำโขง ในอนาคตต่อไป

จักรกริช ฉิมนอก ศิลปินที่ขับเคลื่อนงานนี้ กล่าวว่า กิจกรรมครั้งนี้เป็นความพยายามขยายขอบเขตการรับรู้เกี่ยวกับปัญหาสารพิษที่ไหลลงสู่แม่น้ำกก ผ่านกระบวนการทางจิตรกรรม โดยเชิญชวนศิลปินมาร่วมบันทึกภาพความงามของทิวทัศน์ที่กำลังได้รับผลกระทบจากมลพิษ

“จากกิจกรรมครั้งก่อนที่เป็นการแสดงสด ซึ่งศิลปินลงไปทำงานกับพื้นที่จริง งานจิตรกรรมครั้งนี้จึงถือเป็นการขยายการสื่อสารไปสู่ผู้ชมอีกกลุ่มหนึ่ง ให้ได้รับรู้เรื่องราวเหล่านี้ผ่านภาพวาด เราจะเห็นได้ว่าศิลปะมีมิติของการรับรู้ที่หลากหลาย และกิจกรรมนี้ก็คาดหวังว่าจะช่วยให้ข่าวสารหรือเรื่องราวของแม่น้ำที่ได้รับสารพิษ ถูกสื่อสารออกไปได้กว้างขวางมากขึ้น เข้าถึงผู้ชมที่หลากหลายขึ้น และกระตุ้นให้เกิดการตั้งคำถามต่อผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน”

นอกจากนี้ กิจกรรมดังกล่าวยังเป็นการรณรงค์ผ่านความสร้างสรรค์ โดยมีศิลปินหลายคนเข้าร่วมสร้างผลงาน ซึ่งคาดหวังว่าจะสามารถเผยแพร่ต่อสาธารณะได้ในวงกว้าง ขณะเดียวกัน ผลงานบางส่วนยังจะถูกนำไปใช้เป็นกิจกรรมระดมทุน เพื่อนำรายได้สนับสนุนการจัดกิจกรรมรณรงค์ด้านสิ่งแวดล้อมและประเด็นแม่น้ำกกในอนาคต

“กิจกรรมครั้งนี้ได้รับการสนับสนุนจากหลายภาคส่วนที่เห็นความสำคัญของปัญหา โดยในระยะแรก บริษัท Artistic ได้สนับสนุนวัสดุสีสำหรับใช้ในการสร้างสรรค์ผลงาน เราคาดหวังว่าในอนาคตจะมีองค์กรอื่นเข้ามาร่วมสนับสนุนเพิ่มเติม เพื่อให้กิจกรรมสามารถดำเนินต่อไป และทำหน้าที่เป็นสื่อกลางในการส่งสารด้านสิ่งแวดล้อมไปยังผู้คนในชุมชนและสังคมในวงกว้างมากยิ่งขึ้น”จักรกริช กล่าว

จัดกิจกรรมจะจัดในระหว่างเดือน 27-28 มิถุนายน พ.ศ.2569 รายได้จากการจัดจำหน่ายภาพวาดสนับสนุโครงการ หักให้ศิลปิน 50% และสมทบสนับสนุนโครงการต่างๆที่เกี่ยวข้องการรณรงค์ ด้านสิ่งแวดล้อม

อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมและสนับสนุนกิจกรรมได้ที่
https://www.facebook.com/chimnok/posts/pfbid0cJ9WK81AbDCsZXKovr6B5hjRMu8H7rNLKi2HYpkb7NxTXQmkC3jhqEUFNshJkJxYl?rdid=IkFIJjc8qxWOdOfa#