“ยศชนัน”ลงพื้นลุ่มน้ำปนเปื้อน-เผย สวทช. หนุนพัฒนาประปาชุมชนพร้อมใช้เทคโนโลยีซินโครตรอนตรวจสารโลหะหนักในน้ำ-ดันโมเดลสู่ระบบแก้ปัญหาระยะยาว-ใช้เป็นหลักฐานวิทยาศาสตร์เจรจาระหว่างประเทศ

เมื่อวันที่ 29 สิงหาคม 2569 ศ.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) พร้อมคณะได้เดินทางลงพื้นที่เพื่อเป็นประธานในพิธีส่งมอบ “แม่แบบ สซ.” ให้แก่สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ณ ระบบประปาชุมชนบ้านฟาร์มพันธกิจและบ้านเมืองงิม อ.เมือง จ.เชียงราย  เพื่อผลักดันการนำงานวิจัยและนวัตกรรมไปใช้ประโยชน์จริงในระดับชุมชน โดยมีคณะผู้บริหาร สวทช. ผู้นำชุมชน และผู้แทนหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมให้การต้อนรับและรับมอบ

ศ.ยศชนันให้สัมภาษณ์ว่า ได้นำเทคโนโลยีแสงซินโครตรอน(สซ.)และนาโนเทค เข้ามาเร่งวิจัยและสร้างระบบกรองบำบัดน้ำปนเปื้อนสารหนูสำเร็จ สามารถเปลี่ยนน้ำดิบแม่น้ำกกให้กลายเป็นน้ำประปาและน้ำดื่มที่สะอาด Safe 100% พร้อมชูจุดเด่น ต้นทุนไม่แพง สเกลลงท้องถิ่นได้จริง ให้ประปาชุมชนทั่วประเทศนำไปใช้งานได้ทันที

ศ.ยศชนันกล่าวถึงการแก้ปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขงว่า  การดำเนินงานแบ่งเป็น 2 ช่วง เมื่อมีสารปนเปื้อนเกิดขึ้นแล้ว จะต้องแยกแยะว่าสารปนเปื้อนมีปริมาณมากน้อยเพียงใด เพราะบางครั้งการใช้ชุดตรวจทั่วไปอาจตรวจไม่พบ ซึ่งทางสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนจากหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศ (บพค.) ได้นำเทคโนโลยีไปตรวจสอบปริมาณสารหนูว่ามีอยู่หรือไม่ เบื้องต้นได้นำร่องติดตั้ง 2 จุด เพื่อทดสอบการใช้งานในโรงเรียนและในชุมชน

“อว. เป็นผู้เริ่มต้นและทำหน้าที่ถ่ายทอดเทคโนโลยี แต่ไม่สามารถทำไปจนถึงปลายน้ำได้ทั้งหมด เพราะระบบต้องกระจายไปหลากหลายหมู่บ้าน ซึ่งการดูแลรักษา (Maintenance) จะต้องให้กลุ่มเดิมในพื้นที่เป็นผู้ดูแล โดยมีการถ่ายทอดเทคโนโลยีไปให้แต่ละแห่ง”ศ.ยศชนัน กล่าว

รมว.อว.กล่าวว่า สำหรับนวัตกรรมกรองน้ำบำบัดสารหนู อว. ได้ส่งมอบ 2 ระบบหลัก1. ระบบบำบัดและลดการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแหล่งน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภค ที่ใช้เทคโนโลยีแสงซินโครตรอนและนาโนเทคโนโลยี กรอง 3 ชั้น (ทราย-แอนทราไซต์, Activated Carbon และเรซิน HAIX-Fe) สามารถดักจับสารหนูได้ 100% โดยตัวเรซินสามารถล้างฟื้นฟูสภาพนำกลับมาใช้ซ้ำได้ยาวนาน 4–5 ปี ช่วยลดต้นทุนในระยะยาวได้อย่างมาก 2. AquaNano เครื่องผลิตและกรองน้ำดื่ม นวัตกรรมระดับนาโนเทคโนโลยีพร้อมระบบติดตามคุณภาพน้ำ เพื่อใช้ผลิตน้ำดื่มสะอาดปลอดภัยให้แก่ชุมชน

พร้อมกันนี้ กระทรวง อว. ได้ทำพิธีส่งมอบระบบกรองน้ำให้แก่ผู้นำชุมชนในพื้นที่ ได้แก่ บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ หมู่ที่ 6 ต.ริมกก อ.เมือง รับมอบระบบบำบัดและลดการปนเปื้อนสารหนูฯ และเครื่อง AquaNano

รมว.อว.กล่าวว่า นอกจากเรื่องน้ำแล้ว ยังเชื่อมโยงไปถึงเรื่องเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) หากทำให้ระบบนี้เข้าสู่เศรษฐกิจทั่วไป ผู้ประกอบการเครื่องกรองน้ำในท้องถิ่นจะสามารถตรวจเช็กเองได้ ขณะที่ภาครัฐดูแลสิทธิขั้นพื้นฐาน และเอกชนสามารถต่อยอดเชิงพาณิชย์ได้ ยิ่งไปกว่านั้น ระบบนี้ยังสามารถถ่ายทอดเทคโนโลยีและขยายผลส่งออกไปยังต่างประเทศได้ เนื่องจากปัญหาลักษณะนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในประเทศไทย แต่เกิดขึ้นทั่วโลกจากการทำเหมืองแร่หายาก (Rare Earth) หากทำสำเร็จจะเกิดการหมุนเวียนผลกำไรกลับมาตามระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน

ผู้สื่อข่าวสอบถามว่า เมื่อทราบถึงต้นตอของปัญหาแล้ว มีการนำหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ไปใส่ใน TOR หรือนำไปใช้ยืนยันในการเจรจากับต่างประเทศและในเวทีนานาชาติหรือไม่  รองนายกรัฐมนตรีและ รมว.อว. กล่าวว่า  ต้องดำเนินการแน่นอน การใช้เทคโนโลยีซินโครตรอนทำให้ทราบว่าการปนเปื้อนเป็นรูปแบบใด และสามารถติดตาม (Track) ได้ว่ามีที่มาจากส่วนไหน ซึ่งจะใช้ข้อมูลเชิงเหตุผลทางวิทยาศาสตร์นี้ไปพูดคุยผ่านกระบวนการระหว่างประเทศ ซึ่งทุกฝ่ายพร้อมจะให้ความช่วยเหลือเมื่อมีพยานหลักฐานที่ชัดเจน

“ปัจจุบันมีรายงานและผลงานตีพิมพ์ทางวิชาการออกมารองรับแล้วว่ามีสารชนิดใดปนเปื้อนออกมาบ้าง และสำหรับกระบวนการเจรจาระหว่างประเทศ มีทีมงานที่เกี่ยวข้องรับเรื่องและพร้อมดำเนินการขับเคลื่อนต่อไป” ศ.ดร.ยศชนัน กล่าว

ผู้สื่อข่าวถามว่า ในพื้นที่ริมน้ำมีชุมชนกลุ่มเสี่ยงประมาณ 100 จุด จากทั้งหมดประมาณ 1,200 ชุมชน และใช้น้ำประปาภูมิภาคประมาณ 15% ปัจจุบันเพิ่งติดตั้งระบบกรองสารโลหะหนักได้เพียง 4–5 จุด ยังเหลืออีกกว่า 90 จุด ภาครัฐจะสามารถสนับสนุนงบประมาณให้ครอบคลุมได้หรือไม่  รมว.อว. กล่าวว่า รัฐบาลยืนยันว่าจะต้องให้ความช่วยเหลือและขยายผลให้ครอบคลุมอย่างแน่นอน โดยปัจจุบันมีคณะวิศวกรรมศาสตร์เข้ามาช่วยดูแล และจะประเมินตามลำดับความเสี่ยงเร่งด่วนเพื่อเร่งดำเนินการ

“สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนทำหน้าที่วิเคราะห์จนรู้แน่ชัดว่าต้องใช้ตัวกรองเรซินในสัดส่วนแบบใด เมื่อตรวจสอบแล้วว่าได้ผล จึงเริ่มถ่ายทอดเทคโนโลยีให้กับท้องถิ่น จังหวัด และผู้นำชุมชนเข้ามาบริหารจัดการร่วมกัน เพื่อให้เกิดความยั่งยืน ไม่ใช่การทำงานแบบ “วันแมนโชว์” เมื่อทำต้นแบบให้เห็นต้นทุนและวิธีการทำงานที่ชัดเจน ทุกฝ่ายเห็นพ้องต้องกัน ก็จะสามารถทยอยนำโมเดลนี้ไปจัดสรรงบประมาณและใช้งานในลักษณะเดียวกันได้อย่างเป็นระบบต่อไป”ศ.ยศชนัน กล่าว