ระหว่างวันที่ 26-27 กันยายน 2569 ทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (มช.) นำโดย ผศ.ว่าน วิริยา ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมร่วมกับศูนย์เตรียมความพร้อมป้องกันภัยพิบัติแห่งเอเชีย (ADPC) ภายใต้การสนับสนุนจากสถานทูตสหรัฐอเมริกา ลงพื้นที่รับฟังข้อกังวลของชาวบ้าน พร้อมอธิบายถึงการเก็บตัวอย่างแต่ละรอบตรวจและผลตรวจนำไปใช้ตอบคำถามเรื่องความปลอดภัยได้มากน้อยเพียงใด
ทั้งนี้ชาวบ้านริมแม่น้ำกกใน ต.ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ร่วมกันสะท้อนถึงความกังวลว่า ข่าวสารปนเปื้อนสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานในแม่น้ำกก ทำให้ผู้บริโภคบางส่วนกังวลและเหมารวมว่าพืชผลจากพื้นที่ไม่ปลอดภัย ส่งผลให้เกษตรกรขายสินค้าได้ยากขึ้น ทั้งที่เกษตรกรในพื้นที่ส่วนใหญ่เจาะน้ำบาดาลใช้เพาะปลูก และไม่ได้ใช้น้ำจากแม่น้ำกกโดยตรง ขณะที่ปลาบางส่วนเลี้ยงในบ่อของชุมชนจึงอยากให้การรายงานสถานการณ์แยกข้อมูลเป็นรายพื้นที่ ระบุแหล่งน้ำที่ใช้ และนำเสนอทั้งจุดที่พบความเสี่ยงกับจุดที่ผลตรวจอยู่ในเกณฑ์ เพื่อไม่ให้ผลตรวจจากบางจุดกลายเป็นภาพจำของผลผลิตทั้งหมดจากท่าตอน
ทีมคณะวิจัยได้เสนอให้ชุมชนร่วมเฝ้าระวังตามหลัก Citizen Science โดยเรียนรู้การใช้ชุดทดสอบภาคสนามคัดกรองน้ำและดินด้วยตนเอง บันทึกวันและจุดเก็บตัวอย่าง ก่อนส่งตัวอย่างที่ต้องติดตามไปตรวจยืนยันกับมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยนำข้อมูลจากการเฝ้าระวังแสดงผ่านแพลตฟอร์ม waterroom.pro เพื่อให้ชาวบ้านติดตามข้อมูลในพื้นที่และร่วมตรวจสอบความเปลี่ยนแปลงได้
“ผลจากชุดทดสอบภาคสนามเป็นผลคัดกรองเบื้องต้น ยังไม่ควรใช้ยืนยันว่าพืชผลหรือปลาปลอดภัย ต้องพิจารณาผลตรวจจากห้องปฏิบัติการและแหล่งที่มาของตัวอย่างแต่ละชนิดประกอบกัน”คณะนักวิจัยได้อธิบายกับชาวบ้าน ขณะที่ชาวบ้านหวังว่าการทำงานร่วมกันครั้งนี้จะช่วยให้มีข้อมูลสำหรับเตือนพื้นที่เสี่ยงได้ตรงจุด ขณะเดียวกันสามารถสื่อสารผลตรวจของพื้นที่ที่อยู่ในเกณฑ์อย่างชัดเจน เพื่อให้ผู้บริโภคตัดสินใจจากข้อเท็จจริง และเกษตรกรไม่ต้องเสียโอกาสจากการขายผลผลิตเพราะการถูกเหมารวมทั้งพื้นที่