เมื่อวันที่ 9 พฤศจิกายน 2569 ที่ห้องประชุมสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด (ทสจ.) อ.เมือง จ.เชียงราย ได้มีการประชุมคณะกรรมการติดตามและตรวจสอบคุณภาพน้ำแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง โดยมีนายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัด เชียงราย เป็นประธาน พร้อมด้วยหัวหน้าส่วนราชการ นักวิชาการ ประชาสังคม และสื่อมวลชน เข้าร่วมประมาณ 50 คน
นายชูชีพ กล่าวว่า วิกฤตน้ำประปาแม่น้ำสายที่กำลังเผชิญปัญหาการปนเปื้อนของสารโลหะหนัก ได้ถูกยกระดับขึ้นเป็นปัญหาสำคัญระดับชาติที่รัฐบาลและกระทรวงมหาดไทยสั่งติดตามอย่างใกล้ชิด ทั้งนี้ จังหวัดมองว่าแผนงานเดิมทั้งระยะกลางและระยะยาว ไม่ว่าจะเป็นข้อเสนอการย้ายแหล่งน้ำดิบประปาแม่สาย มาตรการแก้ไขปัญหา 5 จุด ที่ใช้งบประมาณผูกพันซึ่งจะแล้วเสร็จปลายปี 2570, โครงการโรงกรองน้ำเชียงแสน งบประมาณปี 2570 ที่เพิ่งคืบหน้าไป 50% หรือโครงการดอยแม่คำที่เพิ่งเสนอผ่านกระทรวง ล้วนไม่สามารถรองรับสถานการณ์วิกฤตเฉพาะหน้าได้ทันเวลา จึงจำเป็นต้องปรับแผนปฏิบัติการเร่งด่วนเพื่อแก้ปัญหาทันที
สำหรับแนวทางขับเคลื่อนเชิงนโยบายและการบริหารจัดการฉุกเฉิน ผู้ว่าฯ เชียงราย ได้สั่งการด้านต่าง ๆ ประกอบด้วย 1. การเจรจาข้ามพรมแดน โดยมอบหมายให้ มทบ.37 ใช้กลไกคณะกรรมการชายแดนส่วนท้องถิ่น (TBC) เพื่อเข้าพบและเจรจากับผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา ร่วมกันหาทางออกเรื่องผลกระทบจากการประกอบอาชีพ กิจกรรมในฝั่งเพื่อนบ้าน ควบคู่กับการประสานงานผ่านช่องทางของกระทรวงการต่างประเทศและเอกอัครราชทูตไทย ณ กรุงย่างกุ้ง โดยต้องคำนึงถึงบริบทความซับซ้อนเรื่องชนกลุ่มน้อยในพื้นที่ด้วย 2. แผนเผชิญเหตุและปลดล็อกงบฉุกเฉิน สั่งการให้สำนักงานป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) ร่วมกับนายอำเภอแม่สาย ปรับแผนเผชิญเหตุจากการพึ่งพาแผนของการประปาเพียงอย่างเดียว มาเป็นแผนบูรณาการจัดหาและแจกจ่ายน้ำช่วยเหลือประชาชนตามแนวทางของกระทรวงมหาดไทย หลังได้รับการกำชับจากอธิบดี ปภ. และผู้บริหารระดับสูง พร้อมเร่งขั้นตอนการประกาศเขตภัยพิบัติ และประสานกรมบัญชีกลางเพื่อปลดล็อกระเบียบการใช้งบประมาณฉุกเฉินเข้าช่วยเหลือประชาชนได้อย่างทันท่วงที ไม่ให้ติดขัดกับขั้นตอนราชการที่ล่าช้า 3. การจัดทำข้อเสนอระดับกระทรวง ได้ประสานงานตรงไปยังรัฐมนตรีและฝ่ายบริหาร กปภ. พร้อมทั้งสั่งการให้นายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ประชุมคณะทำงานชุดเล็กเพื่อสรุปแผนเร่งด่วนเสนอต่อปลัดกระทรวงมหาดไทยภายในช่วงบ่ายของวันเดียวกัน 4. การประสานแหล่งน้ำเสริม สั่งการให้ประสานงานกับสำนักทรัพยากรน้ำบาดาล เขต 1 (ลำปาง) กรมทรัพยากรน้ำบาดาล กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อตรวจสอบความเป็นไปได้ในการดึงงบประมาณฉุกเฉินและระบบน้ำบาดาลมาเสริมโครงข่าย 5. การสื่อสารและมีส่วนร่วม มอบหมายให้ฝ่ายประชาสัมพันธ์จังหวัดใช้ศูนย์ข้อมูลร่วม หรือ JIC (Joint Information Center) สื่อสารข้อเท็จจริงเชิงรุก รายงานผลตรวจวัดคุณภาพน้ำและตะกอนดินอย่างโปร่งใส
นายคมสันต์ สัมมา ผู้จัดการการประปาส่วนภูมิภาค (กปภ.) สาขาแม่สาย รายงานลำดับเหตุการณ์ต่อที่ประชุมว่า เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายนที่ผ่านมา เวลาประมาณ 15.00 น. เจ้าหน้าที่ตรวจพบค่าความขุ่นในแม่น้ำสายแปรผันสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว และพบสารหนูเพิ่มสูงขึ้นถึง 29–30 เท่า ซึ่งตรงกับผลตรวจวัดของสำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัด (ทสจ.) ปริมาณดังกล่าวเกินขีดความสามารถที่ระบบผลิตปกติจะรองรับได้ จึงจำเป็นต้องหยุดกระบวนการผลิต และเนื่องจากน้ำในถังที่เก็บมีจำกัด ทำให้ต้องประกาศหยุดจ่ายน้ำเมื่อเวลา 18.00 น. ต่อมาเมื่อเวลาประมาณ 20.00–22.00 น. ค่าสารหนูและความขุ่นเริ่มลดระดับลง จึงกลับมาเริ่มเดินเครื่องผลิตได้ในเวลา 22.00 น. และเริ่มทยอยปล่อยน้ำเข้าสู่ระบบได้บางส่วนในเวลา 02.00 น. ของวันที่ 6 พฤศจิกายน
นายคมสันต์ กล่าวว่า ระบบประปาแม่สายแบ่งสัดส่วนการจ่ายน้ำ 50% ให้เขตเมือง ประมาณ 9,500 ราย และอีก 50% รับจากสถานีเกาะทราย ปัจจุบันสถานการณ์ความขุ่นลดลงมาอยู่ที่ระดับ 2,000–3,000 NTU และค่าสารหนูลงมาอยู่ที่ 0.03–0.05 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้ยังสูงกว่าค่ามาตรฐาน แต่ระบบบำบัดของการประปายังสามารถกำจัดได้ ทั้งนี้พื้นที่เมืองแม่สายมีความต้องการใช้น้ำรวมจาก 2 แพลนท์อยู่ที่ราว 10,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน การขุดเจาะน้ำบาดาลจึงไม่สามารถผลิตได้ทันความต้องการ อย่างไรก็ดี มีแนวทางแก้ปัญหาเฉพาะหน้าโดยเตรียมนำเครื่องกรองน้ำระบบโมบายล์ (Mobile Unit) ที่ออกแบบมาเพื่อกำจัดสารหนูโดยเฉพาะ ซึ่งเคยใช้ในพื้นที่ศรีราชา กำลังผลิต 200 ลบ.ม./ชม. และอำเภอพล จังหวัดขอนแก่น 100–200 ลบ.ม./ชม. มาติดตั้งที่จุดสูบเดิมของแม่สาย โดยตนจะเดินทางไปร่วมประชุมรับฟังรายละเอียดทางเทคนิคที่จังหวัดเชียงใหม่ในวันที่ 11 พฤศจิกายน
ขณะที่ ผู้แทนจากสำนักสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) กล่าวถึงผลการตรวจวัดตัวอย่างน้ำและตะกอนดินของเดือนกันยายนที่ผ่านมาว่า พบสารหนูปนเปื้อนเกินเกณฑ์มาตรฐานในน้ำผิวดินของแม่น้ำสายทุกจุดและมีความขุ่นสูงมาก ซ้ำยังพบสารหนูในตะกอนดินสะสมสูงจนไม่ปลอดภัยต่อสิ่งมีชีวิตหน้าดิน ขณะที่แม่น้ำรวก แม่น้ำกก และแม่น้ำโขง แม้น้ำผิวดินและลำน้ำสาขาจะมีปริมาณสารหนูและโลหะหนักอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่กลับพบการตกค้างของสารหนูในชั้นตะกอนดินอย่างน่ากังวล โดยแม่น้ำรวกพบสารหนูสะสมสูงสุดในระดับเป็นอันตรายต่อสัตว์หน้าดิน (อ.เชียงแสน สูงถึง 107 มก./กก.) ส่วนแม่น้ำกกและแม่น้ำโขง (โดยเฉพาะบริเวณปากแม่น้ำกกและแนวชายแดน) ตะกอนดินล้วนอยู่ในระดับไม่ปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดิน ส่งผลให้กรมควบคุมมลพิษจัดงบประมาณปี 2570 ติดตั้งสถานีตรวจวัดอัตโนมัติ Real-time รวม 7 แห่ง เพื่อเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดในพื้นที่เสี่ยงของแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำสาละวิน
ภายหลังการประชุม นายประเสริฐ จิตต์พลีชีพ รองผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย ให้สัมภาษณ์ว่า คณะกรรมการฯ จะประชุมติดตามแนวทางการดำเนินงานร่วมกับผู้จัดการประปาแม่สายและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ได้ข้อสรุปทำรายงานเสนอกระทรวงมหาดไทย เบื้องต้นประเด็นเร่งด่วนนอกจากหาเทคนิคในการลดการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักอื่นในแม่น้ำสายเพิ่มเติมจากพื้นที่อื่นแล้ว ตนได้ตั้งข้อสังเกตและหารือเบื้องต้นกับผู้จัดการประปาแม่สายถึงความเป็นไปได้ในการวางท่อสูบน้ำจาก “แม่น้ำรวก” ซึ่งมีคุณภาพน้ำดิบคงที่และขุ่นน้อยกว่าแม่น้ำสายที่ ซึ่งได้มอบหมายให้ผู้จัดการประปาไปศึกษาแนวทางความเป็นไปได้ต่อไป
ผู้สื่อข่าวรายงานว่าในการประชุมได้เผยแพร่ข้อมูลผลตรวจต่างๆของหลายหน่วยงานราชการผ่านการสแกนคิวอาร์โค้ดโดยที่น่าสนใจคือผลตรวจคุณภาพน้ำ ดินและพืชในพื้นที่ชลประทานแม่น้ำสายและแม่น้ำกก ของฝ่ายตะกอนและคุณภาพน้ำ สำนักบริหารจัดการน้ำและอุทกวิทยา กรมชลประทาน ซึ่งได้มีการเก็บตัวอย่างใน 3 รอบคือช่วงเริ่มเพาะปลูกเมื่อเดือนธันวาคม 2568 เก็บข้อมูล 83 ตัวอย่าง,ระยะเพาะปลูกเดือนมีนาคม 2569 เก็บข้อมูล 83 ตัวอย่าง และหลังเก็บเกี่ยวผลผลิตเดือนพฤษภาคม 2569 เก็บข้อมูล 80 ตัวอย่างซึ่งเป็นการตรวจสารหนู(As)และตะกั่ว(Pb)
ผลการตรวจในรอบแรกช่วงเริ่มเพาะปลูกในเดือนธันวาคม 2568 พบว่าทั้งน้ำและดินในระบบชลประทานของแม่น้ำกกและแม่น้ำสายอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ในช่วงที่ 2 เดือนมีนาคม 2569 พบว่าสารหนูและตะกั่วในท่อส่งน้ำของกรมชลประทานและแปลงเกษตรของแม่น้ำกกอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ในส่วนของแม่น้ำสายพบสารหนูและตะกั่วเกินค่ามาตรฐานทั้งในน้ำและแปลงเกษตร
ที่น่าสนใจคือผลตรวจปริมาณโลหะหนักในดินและผลผลิตพื้นที่แม่น้ำกกในรอบที่ 3 เดือนพฤษภาคม 2569 พบว่าดินในแปลงเกษตรอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่พบสารหนูในพืชเกินเกณฑ์มาตรฐานจำนวน 7 จุด และพบตะกั่วเกินเกณฑ์มาตรฐาน 6 จุด ส่วนแม่น้ำสายพบสารหนูเกินเกณฑ์มาตรฐานในแปลงเกษตร 11 จุด และเกินเกณฑ์มาตรฐานในพืช 16 จุด ส่วนตะกั่วในพืชเกินเกณฑ์ 1 จุด
———