เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ณ ศาลาวัดเกาะทรายคำ อ.แม่สาย จ.เชียงราย มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) ได้จัดกิจกรรม “โอบกอดแม่สาย” มีชาวบ้าน ผู้สูงอายุ เยาวชน และนักศึกษา เข้าร่วมประมาณ 60 คนโดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งได้มีการนำเสนอสถานการณ์การปนเปื้อนในแม่น้ำสายที่ไหลมาจากรัฐฉาน ประเทศพม่า มีการทำเหมืองแร่ตามภูเขาต้นน้ำและกลางแม่น้ำ ส่งผลให้แม่น้ำปนเปื้อนสารพิษ โดยนส.รุ่งทิวา ปัญญาอุด เจ้าหน้าที่ พชภ. กล่าวว่าจากการรวบรวมข้อมูลพบว่าเหมืองแร่หลายแห่งดำเนินการตลอดเวลาและขยายตัวอย่างรวดเร็ว กระทบต่อชีวิตของประชาชนแม่สายอย่างรุนแรง รวมทั้งสุขภาพกายและสุขภาพจิต
นายทูล วงศ์ษา อายุ 63 ปีตัวแทนสมาคมไทลื้อ กล่าวว่า วันนี้คนแม่สายต้องเดือดร้อนสาหัส คนที่ทำเหมืองทำไมจึงเห็นแก่ตัว เอาประโยชน์จากธรรมชาติแต่ไม่คำนึงถึงชีวิตมนุษย์ที่อยู่ปลายน้ำอย่างพวกเรา อยากให้รัฐบาลรู้ว่าประชาชนเดือดร้อนแค่ไหน ตนเองอายุมากแล้วจะอยู่อีกกี่ปีก็ไม่รู้ แต่เป็นห่วงลูกหลาน แม่น้ำปนเปื้อนแบบนี้หากไม่สามารถใช้แม่น้ำสายจะเอาน้ำที่ไหน
นายอภิชัยศักดิ์ อุดมทน ตัวแทนกลุ่มอนุรักษ์วัฒนธรรมภาษาไทใหญ่ กล่าวว่าเมื่อก่อนน้ำสายใสสะอาด เห็นฝูงปลา แต่ตอนนี้ที่เมืองสาดทำแร่ กลุ่มอะไรก็รู้กันอยู่ อยากให้รัฐบาลเร่งแก้ไขปัญหาแม่น้ำสาย อยากให้เข้าใจว่าน้ำที่เราดื่ม น้ำที่เราใช้เป็นสิ่งที่สำคัญ
นายหลง ชาวไทขึน กล่าวว่าเราอาศัยริมฝั่งน้ำ เรารักแม่น้ำ แต่สิ่งที่เกิดขึ้นทำให้เจ็บปวดใจ วันข้างหน้าลูกหลานเติบโตจะใช้แม่น้ำนี้ได้อย่างไร ตรวจพบสารหนูเข้มข้น เกินค่า 29 เท่า แม้น้ำประปาจะใสก็จริงแต่มันก็มีสารพิษ เราใช้ทุกวันๆ สะสมในร่างกายไปเรื่อยๆ นี่คือความเดือดร้อนของทุกเผ่าพันธุ์ น้ำประปาที่เราใช้ในครัวเรือน ซักล้าง กลับเป็นน้ำที่ไม่ปลอดภัย
“ที่บ้านสายลมจอย หากฝนตกแบบนี้ก็นอนไม่หลับแล้ว ผวา กลัวน้ำท่วม และกลัวน้ำพิษจากเหมือง สุขภาพจิตเสียหาย วิตกกังวล รัฐบาลจะแก้ไขพัฒนาได้อย่างไรให้ประชาชนอยู่เป็นสุข ไม่ต้องเดือดร้อนใจผวาแบบนี้”นายหลง กล่าว
นายเด่นชัย ประธานไทลื้อ ต.เกาะช้าง กล่าวว่าตนเองมีที่นาสิบกว่าไร่ ติดแม่น้ำรวก-แม่น้ำสาย เมื่อก่อนดักปลาได้วันละ 20 กก. น้ำสะอาดใส ล้างหน้าได้ ตั้งแต่มีปัญหาสารหนูในแม่น้ำ ก็ตัดสินใจไม่สูบน้ำรวกใส่นาแล้ว แต่ลงทุนเจาะน้ำบาดาลเข้านา เสียค่าใช้จ่าย ค่าท่อน้ำ ใช้น้ำมันสูบขึ้นอีก เป็นผลกระทบ เป็นค่าใช้จ่ายของเราทั้งนั้น ปลาที่เคยกินอร่อย วันนี้วางขายในตลาดก็ไม่มีใครอยากซื้อ ผักที่ปลูกเราก็กังวล ปัญหานี้จะแก้ได้หรือไม่อยู่ที่รัฐบาล เราอยากบอกให้รัฐบาลให้รู้ความทุกข์ของเรา เรื่องนี้เป็นเรื่องระหว่างประเทศ
นางอนันญา หรือ“หมวยใส” นักร้องชื่อดังชาวไทใหญ่ กล่าวว่าน้ำเป็นพิษส่งผลกระทบต่อพี่น้องแม่สายทุกคน ตั้งแต่เด็กจนผู้เฒ่า เราสงสารลูก เด็กน้อยๆ ตาดำๆ กำลังเติบโต แต่ต้องมาเจอสารพิษ ในน้ำที่ปนเปื้อนนั้น เราไม่รู้มีอะไรบ้าง เคยซื้อผักในตลาดท้องถิ่น อุดหนุนชุมชน แต่วันนี้ไม่รู้ว่าอาหาร ข้าว ผักที่กินเข้าไปนี้บำรุงหรือทำร้ายเรา อยากให้เห็นใจด้วย ประชาชนทำงาน เลี้ยงครอบครัว เลี้ยงปากท้อง แต่น้ำพิษนี้กลับทำลาย ทำร้ายร่างกายและสุขภาพของเรา
ผู้สื่อข่าวรายงานว่าบรรยากาศของกิจกรรมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นดำเนินไปอย่างออกรสออกชาติ ท่ามกลางสายฝนและอุณภูมิที่หนาวเย็น ในช่วงท้ายของกิจกรรมมีการแสดงดนตรี โดยศิลปินจากนาคาสตูดิโอ เพื่อขับกล่อมปลอบประโลมใจให้แก่ประชาชนที่กำลังเผชิญปัญหา สร้างรอยยิ้มให้กับผู้เฒ่าผู้แก่ซึ่งฟังเพลงและปรบมือเข้าจังหวะอย่างมีความสุข รวมทั้งเพลงแม่สายสะอื้น
ด้านนายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายให้สัมภาษณ์สำนักข่าว The Reporters ว่าขณะนี้กำลังประสานผ่านกลไกทางทหารเพื่อเข้าพบผู้ว่าราชการจังหวัดท่าขี้เหล็ก ประเทศเมียนมา เพื่อขอข้อมูลเกี่ยวกับกิจกรรมเหมืองแร่ในพื้นที่ต้นน้ำ และขอให้มีระบบแจ้งเตือนล่วงหน้าเมื่อเกิดฝนตกหนัก ซึ่งอาจทำให้ตะกอนไหลลงแม่น้ำจนส่งผลกระทบต่อการผลิตน้ำประปาของไทย
ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย กล่าวว่า นายกรัฐมนตรีได้มอบหมายให้รองนายกรัฐมนตรีและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทั้งกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมมลพิษ และกระทรวงสาธารณสุข ติดตามและแก้ไขปัญหาตามหลักวิชาการอย่างต่อเนื่อง โดยหนึ่งในประเด็นสำคัญที่ประชาชนและรัฐบาลต้องการทราบคือสาเหตุที่แท้จริงของการปนเปื้อนในแม่น้ำ
ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายกล่าวว่า นอกจากปัญหาสารหนูที่ประชาชนกังวลแล้ว สถานการณ์น้ำขุ่นในแม่น้ำสายยังส่งผลกระทบโดยตรงต่อการผลิตน้ำประปา แม้ผลตรวจสารหนูบางช่วงจะยังอยู่ในเกณฑ์ที่หน่วยงานใช้พิจารณาตามมาตรฐาน แต่เมื่อน้ำมีความขุ่นสูงก็ไม่สามารถนำเข้าสู่กระบวนการผลิตน้ำประปาได้ จึงต้องการให้ฝ่ายเมียนมาช่วยแจ้งเตือนกรณีเกิดฝนตกหรือมีการประกอบกิจการเหมืองที่อาจส่งผลให้ตะกอนไหลลงสู่แม่น้ำ
“การสื่อสารกับประชาชนต้องใช้หลักการตระหนัก แต่ไม่ตระหนก โดยนำข้อมูลทางวิชาการและผลตรวจสุขภาพมาใช้ประกอบการประเมินสถานการณ์ หากพบหลักฐานผลกระทบต่อสุขภาพเพิ่มเติมก็จะยกระดับมาตรการรับมือให้เหมาะสม”นายชูชีพ กล่าว
ส่วนคำแนะนำในการใช้น้ำ ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายกล่าวว่า จังหวัดได้ออกประกาศแจ้งเตือนประชาชนให้หลีกเลี่ยงการใช้น้ำดิบโดยตรง โดยเฉพาะกรณีที่ตรวจพบสารปนเปื้อนเกินเกณฑ์ และให้ใช้น้ำที่ผ่านระบบกรองตามมาตรฐานที่หน่วยงานทางการแพทย์และวิชาการแนะนำ ขณะเดียวกันยังคงมีการสื่อสารข้อมูลผ่านสื่อออนไลน์และช่องทางประชาสัมพันธ์ของจังหวัดอย่างต่อเนื่อง