เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ผศ.ว่าน วิริยา ผู้ช่วยหัวหน้าศูนย์วิจัยวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม อาจารย์ประจำภาควิชาเคมีและสาขาวิชาวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้โพสต์ข้อความเฟสบุคถึงผลการตรวจน้ำของแม่น้ำสายซึ่งเก็บตัวอย่างน้ำเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 ว่าสารหนูอาจไม่ได้อยู่แค่ในน้ำ แต่กำลังสะสมอยู่ในตะกอนใต้ท้องน้ำแม่สายทั้งเส้น โดยจากการเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนในแม่น้ำสาย เพื่อตรวจสอบการปนเปื้อนสารหนู (Arsenic: As) เบื้องต้นด้วยชุดทดสอบ (Test Kit) พบผลที่น่าสนใจ
ผศ.ว่านระบุว่า ผลตรวจสารหนูเบื้องต้นพบว่าน้ำที่กรองเอาตะกอนออกมีค่า 0.025 mg/L ขณะที่น้ำที่มีตะกอน (ไม่กรอง) มีค่า 0.10 mg/L (มาตรฐานอยู่ที่ 0.01 mg/L)และน้ำที่ใช้สารสกัดจากตะกอนมีค่าสารหนู 0.25 mg/L สิ่งที่น่าสนใจคือ น้ำที่ไม่ได้กรองตะกอนออกมีค่าสารหนูสูงกว่าน้ำที่กรองแล้วถึง 4 เท่า ผลดังกล่าวทำให้เกิดข้อสังเกตสำคัญว่า สารหนูในแม่น้ำสายอาจไม่ได้อยู่เฉพาะในรูปที่ละลายในน้ำเท่านั้น แต่ส่วนหนึ่งอาจจับอยู่กับอนุภาคตะกอนที่ไหลไปตามกระแสน้ำ
ผช.หัวหน้าศูนย์วิจัยฯระบุว่า เมื่อกระแสน้ำไหลแรง ตะกอนจะถูกพัดพาไปตามแม่น้ำ แต่เมื่อไหลผ่านบริเวณที่น้ำไหลช้า เช่น โค้งน้ำ แอ่งน้ำ หรือพื้นที่ที่มีการทับถมของดินโคลน ตะกอนเหล่านี้ก็มีโอกาสตกลงสะสมอยู่ที่ท้องน้ำ หากตะกอนมีสารหนูปนเปื้อนอยู่จริง บริเวณดังกล่าวก็อาจกลายเป็นแหล่งสะสมสารหนูในระยะยาว
และเมื่อเกิดน้ำหลาก ตะกอนที่สะสมอยู่ก็อาจถูกพัดฟุ้งขึ้นมาและเคลื่อนย้ายไปยังพื้นที่อื่นได้อีก นี่จึงเป็นเหตุผลว่า ทำไมการตรวจสารหนูในน้ำเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ แต่จำเป็นต้องตรวจตะกอนท้องแม่น้ำควบคู่กันด้วย
“ผลที่นำเสนอครั้งนี้ยังเป็นเพียงผลตรวจเบื้องต้นด้วย Test Kit เท่านั้น ในสัปดาห์หน้าจะมีการตรวจวิเคราะห์ยืนยันด้วยเครื่อง ICP-OES (Inductively Coupled Plasma–Optical Emission Spectrometry) ซึ่งเป็นเครื่องมือวิเคราะห์ธาตุในห้องปฏิบัติการ เพื่อให้ได้ข้อมูลที่มีความแม่นยำและน่าเชื่อถือมากยิ่งขึ้น โดยเฉพาะการเปรียบเทียบสารหนูในน้ำกรอง น้ำไม่กรอง และการศึกษาสารหนูที่สัมพันธ์กับตะกอน ซึ่งต้องใช้วิธีเตรียมตัวอย่างที่เหมาะสม”ผศ.ว่าน กล่าว
ผช.หัวหน้าศูนย์วิจัยฯกล่าวว่า สิ่งที่อยากฝากให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องพิจารณาคืออยากให้มีการสำรวจและตรวจวิเคราะห์ตะกอนท้องแม่น้ำสาย โดยเฉพาะบริเวณที่กระแสน้ำไหลช้าและมีการสะสมของตะกอน เพราะพื้นที่เหล่านี้อาจเป็นจุดสะสมสารปนเปื้อนที่เรามองไม่เห็น เพราะน้ำที่ใสขึ้น ไม่ได้หมายความว่าสารหนูจะหายไปจากระบบแม่น้ำเสมอไป
“ผลตรวจเบื้องต้นครั้งนี้ยังไม่สามารถสรุประดับการสะสมของสารหนูในตะกอนท้องแม่น้ำได้ แต่เพียงพอที่จะตั้งคำถามว่ามีสารหนูสะสมอยู่ในตะกอนแม่น้ำสายมากน้อยเพียงใด และจุดไหนเป็นพื้นที่เสี่ยงที่ควรเฝ้าระวังเป็นพิเศษ ฝากทุกฝ่ายช่วยกันติดตามด้วยครับ เพื่อให้เรามีข้อมูลที่ถูกต้องและร่วมกันดูแลแม่น้ำสายของเราอย่างยั่งยืน”ผศ.ว่าน กล่าวระบุ
ในวันเดียวกัน ณ ที่ว่าการอำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย ตัวแทนประชาชนจากชุมชนสายลมจอยและชุมชนถ้ำผาจม พร้อมกลุ่มเกษตรกรผู้ใช้น้ำ RMC 1–3 นำโดย นายประจักร์ เครือศรี ตัวแทนชุมชน และ นายทองคำ อินพรม ประธานกลุ่มเกษตรกรผู้ใช้น้ำ ได้เข้ายื่นหนังสือถึงนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี ผ่าน นายวรายุทธ ค่อมบุญ นายอำเภอแม่สาย เพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลเร่งแก้ไขผลกระทบจากปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำสายและแม่น้ำกก ซึ่งประชาชนเชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา
ในหนังสือถึงนายกรัฐมนตรีมีข้อเรียกร้อง 9 ข้อ ประกอบด้วย1. ขอให้นายกรัฐมนตรีและคณะลงพื้นที่อำเภอแม่สาย เพื่อรับฟังปัญหาและผลกระทบจากประชาชนโดยตรง 2. เสนอให้ยุติการนำเข้าแร่ดีบุก พลวง ตะกั่ว และแมงกานีสจากเมียนมา เพื่อผลักดันให้รัฐบาลทั้งสองประเทศร่วมแก้ปัญหามลพิษข้ามพรมแดน 3. จัดหารถผลิตน้ำสะอาดเคลื่อนที่ของกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย เพื่อช่วยเหลือประชาชนในอำเภอแม่สาย
4.เร่งรัดโครงการอ่างเก็บน้ำแม่คำ 5. เร่งจัดหาน้ำบาดาลสำหรับพื้นที่เกษตร 60,500 ไร่ ให้ทันฤดูเพาะปลูกข้าวนาปรังในเดือนธันวาคม 6. จัดตั้งศูนย์ตรวจโลหะหนักในดิน สัตว์น้ำ และผลผลิตทางการเกษตรในจังหวัดเชียงราย
5.ผลักดันการประชุมคณะทำงานร่วมไทย–เมียนมา เพื่อตรวจสอบคุณภาพน้ำตามกรอบความร่วมมือที่เคยตกลงกัน พร้อมเปิดโอกาสให้ประชาชนมีส่วนร่วม 8. จัดตั้งคณะกรรมการระดับชาติ 9. เร่งสร้างพนังกั้นน้ำถาวรริมแม่น้ำสาย เพื่อป้องกันน้ำท่วมชุมชน โดยให้ประชาชนสามารถอยู่อาศัยในพื้นที่เดิมได้
ด้านนายวรายุทธ ค่อมบุญ นายอำเภอแม่สาย กล่าวว่า จะส่งข้อเรียกร้องให้ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงรายพิจารณาและรายงานต่อกระทรวงมหาดไทยและรัฐบาลตามลำดับ ยืนยันว่า หน่วยงานภาครัฐทั้งระดับอำเภอ จังหวัด และส่วนกลางติดตามสถานการณ์คุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง แต่การแก้ไขปัญหาต้นน้ำมีความซับซ้อน เนื่องจากแม่น้ำสายเป็นแม่น้ำระหว่างประเทศ การดำเนินมาตรการบางอย่างจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากฝ่ายเมียนมา
นายวรายุทธกล่าวถึงสถานการณ์น้ำประปาแม่สายว่า เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายนที่ผ่านมา แม่น้ำสายมีความขุ่นเพิ่มสูงและตรวจพบสารหนูเกินค่ามาตรฐาน จนการประปาต้องหยุดผลิตน้ำชั่วคราว สำหรับแผนรับมือหากเกิดเหตุซ้ำ อำเภอแม่สายได้ประสานการประปาส่วนภูมิภาคและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เตรียมแหล่งน้ำสำรองจากสถานีผลิตน้ำเกาะช้าง ห้วยไคร้ แม่จัน และแหล่งน้ำบาดาลบางแห่ง เบื้องต้นมีการเตรียมรถบรรทุกน้ำในระดับอำเภอประมาณ 8 คัน เพื่อสนับสนุนการแจกจ่ายน้ำ หากระบบประปาหยุดผลิตเป็นเวลานานจนส่งผลกระทบต่อประชาชน
“รัฐบาลเตรียมมอบหมายคณะผู้บริหารระดับสูงจากกระทรวงมหาดไทย กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย การประปาส่วนภูมิภาค และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ลงพื้นที่อำเภอแม่สายในวันที่ 16 พฤศจิกายน”นายวรายุทธ กล่าว