ศิววงศ์ สุขทวี
จากเมืองสแกมเมอร์ชายแดน ถึงเหมืองแร่เถื่อนต้นแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขงในภาคเหนือของไทย และศูนย์ออกเอกสารรับรองบุคคล CI( Certificate of Identity)ซึ่งตั้งอยู่ในศูนย์กลางประเทศ สะท้อนการขยายเครือข่ายสีเทาภายใต้การอุปถัมภ์ค้ำชูของรัฐบาลเทาๆ ที่อาศัยช่องว่างของกฎหมาย
การที่รัฐบาลไทยเลือกดำเนินความสัมพันธ์และการเจรจากับรัฐบาลทหารเมียนมา ซึ่งมีลักษณะของรัฐบาลสีเทา ได้ส่งผลให้เครือข่ายธุรกิจนอกระบบและกลุ่มทุนสีเทาได้รับการอุ้มชูและจัดวางสถานะให้เสมือนมีความถูกต้องตามกฎหมาย ในขณะที่ประชาชนผู้บริสุทธิ์ของทั้งสองประเทศกลับต้องกลายเป็นผู้แบกรับผลกระทบและความเดือดร้อนในท้ายที่สุด
เมื่อพิจารณาผ่านโครงสร้างและพลวัตทางเศรษฐกิจการเมืองร่วมสมัย จะพบว่าเหมืองแร่เถื่อน แก๊งสแกมเมอร์-คอลเซ็นเตอร์ และศูนย์ออกเอกสารรับรองบุคคล (CI) ของเมียนมา ต่างมีจุดร่วมสำคัญในการทำหน้าที่เป็น “พื้นที่สีเทา” ที่ระบบกฎหมายและธรรมาภิบาลปกติเข้าไม่ถึงอย่างแท้จริง
กิจการทั้ง 3 รูปแบบ ดำรงอยู่บนสุญญากาศแห่งอำนาจรัฐและช่องว่างทางกฎหมาย จนกลายเป็นกลไกผลิตเม็ดเงินมหาศาลนอกระบบที่เชื่อมโยงกับเครือข่ายผลประโยชน์ทับซ้อน ตลอดจนการขูดรีดผ่านระบบนายหน้าและส่วนต่างหัวคิว โดยมีปลายทางร่วมกันคือการผลักภาระ ความเสี่ยง และต้นทุนความเดือดร้อนทั้งหมดไปตกอยู่กับกลุ่มคนเปราะบางและประชาชนทั่วไป
ในส่วนของเหมืองแร่เถื่อน ธุรกิจเหล่านี้อาศัยสภาพภูมิศาสตร์บริเวณชายแดนหรือพื้นที่ห่างไกลซึ่งอำนาจรัฐบาลทหารเมียนมาเข้าไม่ถึง ควบคู่ไปกับการใช้ช่องโหว่ทางกฎหมายและสัมปทานท้องถิ่นเพื่อหลบเลี่ยงการตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อมและภาษี การดำเนินงานขับเคลื่อนด้วยการจ่ายส่วยและสินบนแก่ผู้มีอิทธิพลท้องถิ่นรวมถึงเจ้าหน้าที่รัฐเพื่อเปิดทางให้ขุดตักทรัพยากรนอกกฎหมาย ส่งผลให้แรงงานในพื้นที่ต้องเผชิญสภาพการทำงานที่เสี่ยงอันตรายถึงชีวิต ไร้สวัสดิการ และขาดการคุ้มครองตามหลักสิทธิมนุษยชนและกฎหมายแรงงานอย่างสิ้นเชิง
ในทำนองเดียวกัน แก๊งสแกมเมอร์ในพื้นที่ชายแดน เช่น พื้นที่ชเวโก๊กโก่ เมืองเมียวดี ตรงข้ามกับ อ.แม่สอด จ.ตาก ได้ใช้ประโยชน์จากแนวรอยต่อเขตแดนและเขตอิทธิพลของกองกำลังกลุ่มชาติพันธุ์ที่รัฐส่วนกลางไม่สามารถควบคุมได้อย่างเบ็ดเสร็จ จนกลายเป็นพื้นที่ที่กฎหมายของทั้งสองประเทศมีข้อจำกัดในการบังคับใช้ กิจการเหล่านี้ผูกโยงกับกลุ่มทุนสีเทาข้ามชาติและการติดสินบนเจ้าหน้าที่เพื่อลักลอบนำเข้าอุปกรณ์ สัญญาณสื่อสาร การข้ามแดน และการฟอกเงิน ส่งผลให้มีเหยื่อการค้ามนุษย์จำนวนมากถูกกักขัง ทรมาน และบังคับใช้แรงงานอย่างทารุณ ทั้งยังต้องแบกรับความเสี่ยงที่จะถูกดำเนินคดีในฐานะผู้สมรู้ร่วมคิดในภายหลัง
สำหรับศูนย์ออกเอกสารรับรองบุคคล (CI) ของเมียนมา แม้จะตั้งอยู่บนแผ่นดินไทย แต่ในทางปฏิบัติกลับดำเนินงานภายใต้กลไกของรัฐบาลทหารเมียนมาและระเบียบที่ซับซ้อน จนมีสภาพเสมือนพื้นที่กึ่งอธิปไตยทางธุรการที่รัฐไทยไม่สามารถเข้าไปกำกับดูแลได้อย่างเต็มที่ ขั้นตอนที่ยุ่งยากและการสร้างเงื่อนไขเอกสารที่ไม่จำเป็นได้เปิดช่องให้เกิดระบบนายหน้าและการหักหัวคิวราคาแพง แรงงานข้ามชาติและนายจ้างจึงต้องแบกรับค่าใช้จ่ายมหาศาล กลายเป็นเป้าหมายของการรีดไถทรัพยากร และตกเป็นเบี้ยล่างของระบบเอกสารที่เอื้อประโยชน์ให้กลุ่มอำนาจและนายหน้ามากกว่าการคุ้มครองสิทธิของแรงงาน
ปรากฏการณ์ทั้ง 3 กิจกรรมจึงเป็นฟันเฟืองของเศรษฐกิจนอกระบบที่สะท้อนความล้มเหลวเชิงโครงสร้างของรัฐในการสร้างระบบที่ถูกกฎหมาย โปร่งใส และเข้าถึงได้ง่าย การปล่อยให้กระบวนการสำคัญต้องพึ่งพิงอำนาจที่ฉ้อฉลหรือพื้นที่ไร้การตรวจสอบ ได้หล่อเลี้ยงวงจรอุบาทว์ที่ยากจะขจัดสิ้น เนื่องจากมีผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจมหาศาลคอยค้ำจุนเครือข่ายอิทธิพลข้ามพรมแดนอยู่ตลอดเวลา
ภาพรวมของปัญหาเหล่านี้สะท้อนถึงระบบอุปถัมภ์และผลประโยชน์นอกระบบที่เติบโตได้ดีที่สุดในจุดที่กฎหมายอ่อนแอและขาดความโปร่งใส โดยมีเหยื่อผู้ไร้เสียงทั้งแรงงานข้ามชาติและผู้ถูกหลอกลวงเป็นผู้แบกรับต้นทุนการแก้ไขปัญหาเชิงนโยบายจึงไม่อาจหยุดอยู่เพียงการปราบปรามที่ปลายเหตุ แต่จำเป็นต้องรื้อถอนโครงสร้างที่เปิดช่องให้เกิดการขูดรีดและดึงทุกกระบวนการกลับเข้ามาอยู่ภายใต้หลักธรรมาภิบาลและการตรวจสอบที่โปร่งใสอย่างแท้จริง
การแก้ไขปัญหาเชิงนโยบายจึงไม่อาจหยุดอยู่เพียงการปราบปรามที่ปลายเหตุ แต่จำเป็นต้องรื้อถอนโครงสร้างที่เปิดช่องให้เกิดการขูดรีดและดึงทุกกระบวนการกลับเข้ามาอยู่ภายใต้หลักธรรมาภิบาลและการตรวจสอบที่โปร่งใสอย่างแท้จริง