เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ความคืบหน้ากรณีแม่น้ำสายวิกฤตจากความขุ่นข้นและปนเปื้อนสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานสูงลิ่ว จนทำให้ต้องหยุดผลิตน้ำประปาไปเมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายนก่อนกลับมาผลิตใหม่ ขณะเดียวกันสารโลหะหนักได้แพร่กระจายปนเปื้อนดินแปลงเกษตรและพืชหลายชนิดในระบบชลประทานของกรมชลประทาน(ชป.)กว่า 6 หมื่นไร่ ซึ่งสำนักข่าวชายขอบ ได้สัมภาษณ์ นายอาวีระ ภัคมาตร์ ผู้อำนวยการสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 1 (เชียงใหม่) กรมควบคุมมลพิษ(คพ.)
นายอาวีระ เปิดเผยว่า ขณะนี้กรมชลประทานและกรมพัฒนาที่ดิน(พด.)ได้ทำงานร่วมกันโดยยอมรับข้อเท็จจริงจากผลการตรวจพบสารหนูในพื้นที่ชลประทานแล้ว ซึ่งตนได้หารืออย่างไม่เป็นทางการกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง แต่การจัดการตะกอนในบ่อพักน้ำก่อนปล่อยสู่ระบบชลประทานยังต้องรอความชัดเจนในเชิงนโยบายและต้องพูดคุยให้รัดกุม เนื่องจากไม่มีใครต้องการนำตะกอนไปไว้ในพื้นที่ของตนเอง แม้แต่แนวคิดการนำตะกอนมาแปรรูปเป็นวัสดุที่มีความเสถียรก็ยังทำได้ยากและไม่ได้รับการยอมรับ
“ขณะนี้เวลาขุดลอกตะกอนขึ้นมา ถ้าเป็นที่สาธารณะก็ยังพอกองได้ แต่ถ้าเป็นที่ส่วนบุคคลหรือใกล้ที่ตรงใด ก็มักถูกปฏิเสธเพราะทุกคนมีความกังวล เรื่องนี้เราไม่ได้นิ่งนอนใจ แต่การทำความเข้าใจและการยอมรับต้องใช้เวลา เพราะแต่ละแนวทางก็มีข้อจำกัด แต่ผมดีใจที่ผลตรวจของกรมชลฯ และกรมพัฒนาที่ดินชัดเจนแล้ว คราวนี้ก็มาคุยกันว่าจะทำยังไงต่อ ” นายอาวีระ กล่าว
นายอาวีระ กล่าวว่าเมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายนที่ผ่านมา นายกรัฐมนตรีได้สั่งการให้อธิบดีกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย (ปภ.) จัดประชุมหารือแนวทางจัดการปัญหามลพิษข้ามแดนโดยเฉพาะเรื่องคุณภาพน้ำแล้ว และอธิบดี ปภ. มีกำหนดลงพื้นที่จังหวัดเชียงรายในวันที่ 16-17 พฤศจิกายนนี้ เพื่อดูแนวทางการชดเชยเยียวยาและมาตรการในนามรัฐบาล ก่อนนำข้อมูลไปรายงานรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยและนายกรัฐมนตรีต่อไป
ผอ.สคพ.1 กล่าวถึงการตรวจวัดคุณภาพน้ำสายว่า ขณะนี้เครื่องตรวจวัดคุณภาพน้ำอัตโนมัติแบบ Real-time อยู่ระหว่างขั้นตอนการจัดซื้อจัดจ้าง โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องทั้งกรมควบคุมมลพิษและกรมทรัพยากรน้ำ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้วางแผนกำหนดจุดติดตั้งในแม่น้ำพื้นที่จังหวัดเชียงรายให้กระจายตัวครอบคลุมและไม่ซ้ำซ้อนกัน เพื่อเฝ้าระวังสถานการณ์ปัจจุบันและให้รู้คุณภาพน้ำ ณ ห้วงเวลานั้น ๆ ว่ามีอันตรายหรือไม่ หากพบว่าน้ำมีความขุ่นมากหรือมีค่าสารหนูเกินมาตรฐาน จะได้แจ้งเตือนประชาชนและหน่วยงานที่ใช้น้ำโดยตรง เช่น กรมชลประทานให้พิจารณาปิดประตูน้ำหรือชะลอการสูบน้ำเข้าคลอง หรือแจ้งการประปาให้หลีกเลี่ยงการสูบน้ำ รวมถึงเกษตรกรรายย่อยในหมู่บ้านให้งดตักน้ำไปรดพืชผล
“เครื่องนี้ยังตรวจสอบการปล่อยมลพิษจากพื้นที่ตอนบน เพื่อตรวจจับว่าพื้นที่ตอนบนมีการปล่อยสิ่งปนเปื้อนลงมาหรือไม่ และปฏิบัติตามข้อตกลงหรือเจตนาที่แสดงไว้หรือไม่ เครื่องตรวจวัดนี้ใช้ระบบคอมพิวเตอร์ประมวลผลอัตโนมัติตามมาตรฐานห้องปฏิบัติการ สามารถตรวจค่าความเป็นกรด-ด่าง การนำไฟฟ้า อุณหภูมิ ความขุ่น ความสกปรก ไนโตรเจน รวมถึงโลหะหนักอย่างสารหนู (อาร์เซนิก) ตะกั่ว และแคดเมียม รวมถึงข้อมูลอัตราการไหลของน้ำ (Flow) ได้ครบถ้วน โดยอ่านและแปลผลได้ภายใน 30 นาที”นายอาวีระ กล่าว
ทั้งนี้ ศักยภาพของเครื่องสามารถตั้งความถี่ในการตรวจได้ละเอียดสูงสุดทุก 30 นาที หรือวันละ 48 รอบ (ชั่วโมงละ 2 รอบ) แต่ในการใช้งานจริงต้องพิจารณาความเหมาะสม เช่น ตั้งค่าให้ตรวจชั่วโมงละ 1 ครั้ง หรือ 2 ชั่วโมงครั้ง เพื่อป้องกันไม่ให้เครื่องทำงานหนักจนเสื่อมสภาพเร็วและต้องทำความสะอาดบ่อยครั้ง เมื่อถามถึงความกังวลในการรับมือสถานการณ์หน้างานเมื่อได้รับข้อมูลที่รวดเร็วขึ้น
นายอาวีระ ระบุว่า ข้อมูลจากสถานีของกรมควบคุมมลพิษและกรมทรัพยากรน้ำจะถูกเชื่อมโยงเข้าสู่ศูนย์บัญชาการเหตุการณ์ (War room) ของจังหวัดเชียงราย เพื่อนำเสนอผู้ว่าราชการจังหวัดในการบริหารจัดการและแจ้งเตือนภัย
ผู้สื่อข่าวรายงานว่า จากการสอบถามชาวนาในพื้นที่ระบบชลประทานแม่สายหลายคน ต่างรู้สึกกังวลใจเกี่ยวกับสารพิษที่ปนเปื้อนในน้ำและดินในพื้นที่ชลประทาน โดยในช่วงนี้เป็นระยะเกี่ยวข้าว ทำให้รู้สึกหวั่นว่าข้าวในนาจะปนเปื้อนหรือไม่ และขายได้หรือไม่ เพราะเป็นรายได้ประจำปี
ผลตรวจคุณภาพน้ำ ดินและพืชในพื้นที่ชลประทานแม่น้ำสายและแม่น้ำกก ของฝ่ายตะกอนและคุณภาพน้ำ ผู้สื่อข่าวรายงานว่า ก่อนหน้านี้สำนักบริหารจัดการน้ำและอุทกวิทยา กรมชลประทาน ได้ทำการตรวจคุณภาพน้ำ ดินและพืชในระบบชลประทานแม่น้ำสายและแม่น้ำกก โดยเก็บตัวอย่างใน 3 รอบคือช่วงเริ่มเพาะปลูกเมื่อเดือนธันวาคม 2568 ระยะเพาะปลูกเดือนมีนาคม 2569 และหลังเก็บเกี่ยวผลผลิตเดือนพฤษภาคม 2569 เพื่อตรวจสารหนู(As)และตะกั่ว(Pb)
ผลการตรวจในรอบแรกช่วงเริ่มเพาะปลูกในเดือนธันวาคม 2568 พบว่าทั้งน้ำและดินในระบบชลประทานของแม่น้ำกกและแม่น้ำสายอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ในช่วงที่ 2 เดือนมีนาคม 2569 พบว่าสารหนูและตะกั่วในท่อส่งน้ำของกรมชลประทานและแปลงเกษตรของแม่น้ำกกอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่ในส่วนของแม่น้ำสายพบสารหนูและตะกั่วเกินค่ามาตรฐานทั้งในน้ำและแปลงเกษตร
ขณะที่ผลตรวจปริมาณโลหะหนักในดินและผลผลิตพื้นที่แม่น้ำกกในรอบที่ 3 เดือนพฤษภาคม 2569 พบว่าดินในแปลงเกษตรอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน แต่พบสารหนูในพืชเกินเกณฑ์มาตรฐานจำนวน 7 จุด และพบตะกั่วเกินเกณฑ์มาตรฐาน 6 จุด ส่วนแม่น้ำสายพบสารหนูเกินเกณฑ์มาตรฐานในแปลงเกษตร 11 จุด และเกินเกณฑ์มาตรฐานในพืช 16 จุด ส่วนตะกั่วในพืชเกินเกณฑ์ 1 จุด