เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 เครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำกก สาย รวก และโขง จัดแถลงข่าวในหัวข้อ “จุดยืนของประชาชนต่อประเทศเมียนมา ไทย และจีน ในการแก้ไขปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดน จากการทำเหมืองแร่จีนในเมียนมา” โดยนางสาวจันทร์จิรา กนิษฐารมย์ ผู้ใหญ่บ้านสายลมจอย อ.แม่สาย จ.เชียงราย กล่าวว่า ปัญหาการปนเปื้อนจา กเหมืองแร่ในประเทศเมียนมา ส่งผลให้การประปาส่วนภูมิภาคต้องหยุดกระบวนการผลิตน้ำทันทีเหมือนที่ผ่านมา ทำให้ประชาชนไม่สามารถเตรียมตัวรับมือได้ทัน เนื่องจากการประปาไม่สามารถแจ้งเตือนล่วงหน้าได้ การแก้ไขปัญหาต้องเป็นที่ต้นเหตุ รัฐบาลไทยต้องดำเนินการเชิงรุกในการหารือกับเมียนมา โดยใช้กลไกความร่วมมือระหว่างประเทศและเปิดพื้นที่ให้ประเทศที่ได้รับผลกระทบทั้งหมดเข้าร่วมเจรจาหาทางออก
นายทองคำ อินพรม ประธานคณะกรรมการ JMC แม่สาย กล่าวว่า ปัจจุบันประชาชนรับทราบแล้วว่าแม่น้ำสายมีปัญหาสารพิษปนเปื้อน แต่สิ่งที่น่ากังวลคือการสะสมของสารพิษในระยะยาว ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อผลผลิตทางการเกษตร หากผลผลิตมีสารพิษปนเปื้อนจะทำให้เกษตรกรไม่สามารถจำหน่ายหรือทำการเกษตรได้ ขณะเดียวกันยังห่วงสุขภาพของลูกหลานในอนาคต หากได้รับสารพิษสะสมเข้าสู่ร่างกายอย่างต่อเนื่อง
“ถ้าเกิดว่าแม่สายเป็นเมืองสารพิษ แล้วเศรษฐกิจแม่สายจะเป็นอย่างไร แล้วเราจะอยู่กันยังไง มันจะเหมือนซอมบี้หรือเปล่า อนาคตผมเป็นห่วงมาก ไม่ใช่ว่าจะมีแต่แม่สายนะครับ ถ้าพูดว่าแม่สายคือเศรษฐกิจล่มเหลว จังหวัดเชียงรายไม่ต้องพูดถึง มันจะพังทั้งหมดเลย” นายทองคำกล่าว
นายภัทรดร สุวรรณปราการ ตัวแทนสภาเกษตรกรอำเภอแม่สาย กล่าวว่า จากการลงพื้นที่พูดคุยกับเกษตรกรในแต่ละตำบลของอำเภอแม่สาย พบว่ามีความกังวลไปในทิศทางเดียวกัน คือหากในอนาคตผลผลิตทางการเกษตร ทั้งข้าว พืชผัก และปลา เกิดมีสารพิษตกค้างจนไม่สามารถจำหน่ายได้ จะส่งผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของเกษตรกรอย่างมาก เนื่องจากประชาชนส่วนใหญ่ในอำเภอแม่สายประกอบอาชีพเกษตรกรรมและมีพื้นที่เพาะปลูกจำนวนมาก
“ปัจจุบันยังไม่มีหน่วยงานเข้ามาหารือกับเกษตรกรอย่างชัดเจนเกี่ยวกับผลกระทบต่อผลผลิต ทำให้เกิดความกังวลทั้งในแง่การบริโภคภายในครัวเรือนและการจำหน่าย เนื่องจากผู้รับซื้อเริ่มตั้งคำถามถึงความปลอดภัยของสินค้า ส่งผลต่อความเชื่อมั่นในผลผลิตทางการเกษตรของพื้นที่” ตัวแทนสภาเกษตรตรกรอำเภอแม่สายกล่าวและว่า เกษตรกรต้องการให้รัฐบาลเข้ามามีส่วนร่วมในการตรวจสอบผลผลิตและสร้างความเชื่อมั่นให้กับผู้ค้า โดยระบบตรวจสอบต้องเป็นสิ่งที่เกษตรกรเข้าถึงได้ง่าย ไม่ควรมีขั้นตอนยุ่งยากหรือใช้เวลาส่งตรวจในห้องปฏิบัติการนานเกินไป เพราะไม่สอดคล้องกับสถานการณ์และความเป็นอยู่ของเกษตรกรในปัจจุบัน
ผศ.ดร.ไชยณรงค์ เศรษฐเชื้อ อาจารย์ประจำภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม กล่าวว่า เมื่อสองวันก่อนตนได้ลงพื้นที่ล่องเรือในแม่น้ำโขงบริเวณอำเภอเชียงของ พบว่าหมู่บ้านริมฝั่งแม่น้ำโขงและพื้นที่กลางแม่น้ำโขงฝั่งประเทศเพื่อนบ้านหลายแห่งมีการทำเหมืองแร่ ขณะที่ประชาชนในอำเภอเชียงของและเวียงแก่นมีความวิตกกังวลอย่างมาก โดยทราบมาว่ามีแผนหรือการทำเหมืองทั้งหมด 15 แห่งริมฝั่งแม่น้ำโขง
อาจารย์ภาควิชามนุษยวิทยาและสังคมวิทยา มมส. กล่าวว่าสำหรับสถานการณ์ในภาคอีสาน พบว่ามีรายงานการตรวจพบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในแม่น้ำโขงหลายจังหวัด โดยตั้งแต่เดือนกรกฎาคมปีที่ผ่านมา จนถึงเดือนกันยายน พบสารหนูเกินค่ามาตรฐานในจังหวัดเลยและนครพนม ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์พบทั้งสารหนูและแคดเมียมเกินค่ามาตรฐานในจังหวัดหนองคาย และในช่วงเดือนสิงหาคมถึงกันยายนที่ผ่านมา พบสารหนูเกินค่ามาตรฐานทั้ง 4 จังหวัด ข้อที่น่าสังเกตก็คือว่า ประชาชนริมทั้งโขง กว่าจะรู้ข้อมูลว่ามีสารหนูเกินค่ามาตรฐาน ผ่านไป 3-5 เดือนแล้ว ซึ่งนานมาก
ผศ.ดร.ไชยณรงค์กล่าว สิ่งที่ต้องเรียกร้องอย่างหนักคือรัฐบาลจีนต้องเข้ามาควบคุมธุรกิจของนักลงทุนจีน โดยยึดหลักธุรกิจกับสิทธิมนุษยชน หรือ Business and Human Rights (BHR) เนื่องจากรัฐบาลจีนไม่ควรรับผิดชอบเพียงเรื่องการสร้างความร่วมมือหรือการดำเนินโครงการในพื้นที่จังหวัดเชียงรายเท่านั้น แต่ต้องกำกับดูแลธุรกิจของนักลงทุนจีนที่ออกไปประกอบกิจการในต่างประเทศด้วย
ผศ.ดร. ไชยณรงค์ กล่าวว่า รัฐบาลไทยต้องทำงานร่วมกับคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (Mekong River Commission MRC) เพื่อแก้ไขปัญหาผลกระทบจากการทำเหมืองในลุ่มน้ำโขง โดยต้องครอบคลุมทั้งประเทศไทยและลาว รวมถึงนำกัมพูชาและเวียดนามเข้ามาร่วมด้วย เนื่องจากเหมืองบางแห่งในประเทศลาวมีนักธุรกิจชาวเวียดนามเข้าไปเกี่ยวข้อง
“ผมคิดว่าสี่ประเทศนี้จะต้องลงไปดูกิจการเหมืองในประเทศในลุ่มน้ำโขง โดยเฉพาะในประเทศลาว ซึ่งก็เป็นแหล่งสำคัญที่ทำให้เกิดมลพิษ สารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำโขงที่เชียงของ เวียงแก่น และในสี่จังหวัดในภาคอีสาน” อาจารย์ไชยณรงค์กล่าว
ผศ.ดร.เสถียร ฉันทะ อาจารย์คณะวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย กล่าวว่า สถานการณ์ในพื้นที่ลุ่มน้ำหลายแห่งขณะนี้เหมือนกับคนที่กำลังได้รับเชื้อโรค แต่กลับได้รับเพียงยาพาราเพื่อบรรเทาอาการ โดยไม่ได้จัดการที่ต้นเหตุของโรค ประชาชนเรียกร้องให้แก้ไขปัญหามาแล้ว 2 ปี แต่รัฐบาลยังคงให้เพียงมาตรการบรรเทาปัญหา ขณะที่ยังไม่เห็นนายกรัฐมนตรีลงพื้นที่รับฟังเสียงของประชาชนหรือแสดงความตั้งใจว่าจะเข้ามาดูแลปัญหาด้วยตนเอง
“เราเรียกร้องมาสองปี แต่รัฐบาลก็มันก็ให้ยาพาราเรามารับประทาน หน่วยงานภาครัฐในระดับจังหวัด แต่ระดับรัฐบาลเองเนี่ย ถามว่ามีสักครั้งไหมที่มาลงมารับฟังเสียงพี่น้องประชาชนในพื้นที่ นายกรัฐมนตรีเคยออกปากไหมครับว่าจะมาลงพื้นที่มาดูปัญหา มันไม่เคยพูดถึงเลย”ผศ.เสถีรย กล่าว
นางสาวมลธิชา ไชยบาล สส. พรรคกล้าธรรม เขต6 เชียงราย กล่าวว่า สส.เชียงรายพรรคกล้าธรรมทั้ง 4 คน ได้ยื่นหนังสือต่อคณะกรรมาธิการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำและได้รับแจ้งว่า คณะกรรมาธิการฯจะลงพื้นที่รับฟังปัญหาในวันที่ 23 พฤศจิกายน โดยได้เสนอให้ลงพื้นที่อำเภอแม่สาย เพื่อรับฟังประชาชนและเกษตรกร พร้อมพิจารณาแนวทางแก้ไขที่ระบุหน่วยงานรับผิดชอบและกรอบเวลาการดำเนินงาน