เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 ณ พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัยเมืองเชียงราย สมาคมขัวศิลปะ มูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) นาคาสตูดิโอ ได้นำคณะสื่อมวลชนเชียงรายชมนิทรรศการศิลปะลุ่มน้ำเชียงรายบัดเดี๋ยวนี้ Chiang Rai River Basin NOW! และงานจิตรกรรม “ฉากสุดท้ายที่ผาได”
พจวรรณ พันธ์จินดา ภัณฑารักษ์ กล่าวว่าสถานการณ์แม่น้ำที่ไหลจากประเทศเพื่อนบ้านเข้าสู่จังหวัดเชียงราย ได้แก่แม่น้ำกก สาย รวก โขง กำลังปนเปื้อนสารโลหะหนักที่เป็นพิษ ในขณะที่ตอนล่างก็มีการก่อสร้างเขื่อนหลายแห่ง ศิลปินได้ร่วมกันสร้างงานศิลปะร่วมสมัยเพื่อถ่ายทอดสถานการณ์นี้ อาทิ ผลงาน “นัยแม่น้ำ” โดย ธนนันท์ ใจสว่าง ถ่ายทอดความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ ธรรมชาติ และระบบนิเวศริมแม่น้ำ ผ่านประติมากรรมนุ่มรูป “ปลาแค้” ที่เชื่อมโยงกับวิถีชีวิต ความทรงจำ และการหล่อเลี้ยงชุมชนริมแม่น้ำ บันทึกร่องรอยของธรรมชาติและสะท้อนความเปลี่ยนแปลงของสายน้ำ รวมถึงความกังวลต่อสารปนเปื้อนที่อาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตของผู้คน ซึ่งให้ผู้ชมมีส่วนร่วมผ่านการเลือกผ้าและเส้นด้าย การเย็บ ปะติด และปักชุนลงบนพื้นผิวของประติมากรรม เสมือนการร่วมกันดูแลและเยียวยาธรรมชาติ ชวนให้ตระหนักถึงความเปราะบางของระบบนิเวศ และความสำคัญของการพึ่งพาอาศัยกันระหว่างมนุษย์กับสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ เพื่อร่วมกันรักษาสายน้ำและสิ่งแวดล้อม
“ผลงาน ไมซอง โดย อุบัติสัตย์ x ช่างทอผ้าศรีดอนชัย ถ่ายทอดเรื่องราวความสัมพันธ์ระหว่างผืนดิน ทรัพยากรธรรมชาติ และวิถีชีวิตของผู้คน ผ่านการทอผ้าฝ้ายและแถบสีที่สื่อถึงชั้นธรณีวิทยา การขุดสกัดแร่แรร์เอิร์ธ ตลอดจนความทรงจำของชุมชนและเกษตรกร ผลงานสะท้อนให้เห็นว่า การทำเหมืองแร่ไม่ได้เปลี่ยนแปลงเพียงภูมิประเทศ แต่ยังส่งผลต่อชุมชน สายน้ำ แรงงาน และวิถีชีวิตของผู้คน พร้อมเชื่อมโยงให้เห็นถึงอำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองระดับโลกที่เข้ามากำหนดการใช้ทรัพยากรและอนาคตของผืนดินอย่างต่อเนื่อง” ภัณฑารักษ์ผู้นี้ล่าว
นายกิตติ ตรีราช ผู้จัดการนาคาสตูดิโอ กล่าวว่าตนมีความผูกพันกับแม่น้ำโขงมากว่า 40 ปี เห็นการเปลี่ยนแปลงของแม่น้ำ เห็นความพยายามของชุมชนที่ออกมาปกป้องทรัพยากรและไม่ยอมจำนน ผลงานของ สุวัฒน์ อาวุธ, วิจิตร นาเมืองรักษ์, เอกชัย ลวดสูงเนิน, มอค (ถนอม กองจันทร์) ถ่ายทอดความงดงามของป่าชุ่มน้ำ เกาะแก่งแม่น้ำโขง ที่กำลังจะจมอยู่ใต้อ่างเก็บน้ำของเขื่อนปากแบงที่กำลังเริ่มก่อสร้างในลาว
“ฉากเหล่านี้เราอาจไม่ได้เห็นอีกแล้วเมื่อเขื่อนปากแบงกั้นแม่น้ำ และกำลังจะกลายเป็นอ่างเก็บน้ำที่เต็มไปด้วยสารพิษจากเหมืองแร่ตอนบนของแม่น้ำ” ศิลปินผู้นี้กล่าว โดยนิทรรศการศิลปะนี้มีผลงานของศิลปินจากหลากหลาย อาทิ ไส้ติ่ง โซไซตี้, ธนนันท์ ใจสว่าง, ธ.ดา.แล๊ป, อัญชลี ธีระโคตร, กฤษฎางค์ อินทะสอน โดยเปิดให้เข้าชมทุกวันยกเว้นวันจันทร์
ด้านนางเตือนใจ ดีเทศน์ หรือครูแดง กรรมการผู้ก่อตั้งมูลนิธิพชภ. เปิดเผยว่าในโอกาสที่นายกรัฐมนตรีจีนได้มาเยือนประเทศไทย 13-15 พย. 2569 เครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำกก สาย รวก โขง สาละวิน กระบุรี ขอเสนอให้ท่านนายกอนุทิน เจรจาเรื่องความร่วมมือการแก้แก้ไขปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำจากการทำเหมืองแร่หายาก (rare earth elements) และแร่สำคัญ (critical minerals) ในประเทศเมียนมา ที่ไม่ได้มาตรฐานสิ่งแวดล้อม ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ ห่วงโซ่อาหาร สุขภาพ เศรษฐกิจ วิถีชีวิตและวัฒนธรรม ของประชาชนที่ตั้งถิ่นฐานในลุ่มน้ำทั้ง 6 สายนี้ อย่างรุนแรงมาเป็นเวลากว่าสองปี
“ในฐานะที่จีนเป็นประเทศมหาอำนาจ มีความสัมพันธ์ยาวนานกับไทย และเป็นประเทศที่นำเข้าแร่ ผลิตและแปรรูปเพื่อใช้ในอุตสาหกรรมที่สำคัญ อาทิแบตเตอรี่ยานยนต์ไฟฟ้า (EV) กังหันผลิตไฟฟ้า ยุทโธปกรณ์ ฯลฯ ดิฉันในฐานะประชาชนจังหวัดเชียงราย ขอเรียกร้องให้รัฐบาลจีน เร่งกำกับดูแลธรรมาภิบาลของห่วงโซ่อุปทานแร่ที่มีต้นทางจากเหมืองแร่ที่ก่อปัญหาสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำข้ามพรมแดน ซึ่งขณะนี้ลุกลามสู่ระบบนิเวศของภูมิภาคทั้งลุ่มน้ำโขง สาละวิน ที่เป็นลุ่มน้ำอุดมสมบูรณ์ มีความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นแหล่งความมั่นคงทางอาหาร แหล่งรายได้ทางเศรษฐกิจของประชาชนกว่า 100 ล้านคน สิ่งเหล่านี้กำลังจะต้องล่มสลาย
นางเตือนใจกล่าวว่า หากไม่แก้ปัญหาที่ต้นเหตุ คือยุติการทำเหมืองแร่ที่ขาดธรรมาภิบาล ไม่มีการควบคุมมาตรฐานวิศวกรรมสิ่งแวดล้อมและผลกระทบต่อสิทธิมนุษยชน คงไม่สามารถที่จะนำไปสู่ทางออกแต่อย่างใด ประชาชนที่อาศัยอยู่ใน 6 ลุ่มน้ำ มิได้เป็นผู้ก่อปัญหา แต่กลับต้องเป็นผู้รับผลกระทบที่รุนแรงนี้ แผ่นดินของเราต้องหลายเป็นเขตสังเวย sacrifice zone ของเหมืองแร่ที่ไร้การควบคุม ประชาชนต้องเผชิญปัญหาด้านสุขภาพ สุขภาวะ ทั้งจิตใจและร่างกาย สะสมมากกว่าสองปีแล้ว รัฐบาลจีน พูดเสมอว่า
“เราดื่มแม่น้ำสายเดียวกัน แต่ขณะนี้ต้นน้ำใสสะอาด เมื่อไหลมาถึงประเทศไทย กลับขุ่นข้นและเต็มไปด้วยสารพิษ จะทำอย่างไรให้แม่น้ำใสสะอาดจนถึงปลายน้ำ? ดิฉันเชื่อมั่นว่า รัฐบาลจีนสามารถกำกับหลักธรรมาภิบาลห่วงโซ่อุปทานแร่ เพื่อสร้างความสงบสุขของภูมิภาค ด้วยนโยบาย ecological civilization อันสำคัญของจีน” อดีตสมาชิกวุฒิสภาจ.เชียงราย กล่าว