Search

‘ผอ.ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย’ ยันผลตรวจข้าวลุ่มน้ำสายฤดูกาลที่แล้วปลอดภัยส่วนปีนี้กำลังตรวจรอผล-ชาวนาวิตกหวั่นปนเปื้อน-วอนหน่วยงานรัฐเร่งตรวจสอบพร้อมประกาศอย่างโปร่งใส “ยศชนัน”ลงพื้นที่ประกาศพร้อมแก้วิกฤตมลพิษข้ามแดน

เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 นางสาวกัลยา บุญสง่า ผู้อำนวยการศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย ให้สัมภาษณ์ถึงผลการตรวจคุณภาพข้าวในจังหวัดเชียงรายว่า จากผลการวิเคราะห์ข้อมูลของศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ ยืนยันว่าข้าวจากจังหวัดเชียงราย ในฤดูกาลที่ผานมา โดยเฉพาะในพื้นที่อำเภอแม่สาย ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานและปลอดภัยสำหรับการบริโภค แม้ประชาชนอาจเกิดความตื่นตระหนกจากข้อมูลการตรวจพบสารหนู แต่หลักฐานทางวิทยาศาสตร์จากผลวิเคราะห์ตัวอย่างที่ศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์สรุปมา ยืนยันได้ว่าข้าวจากพื้นที่ดังกล่าวยังคงปลอดภัยสำหรับการบริโภค

นางสาวกัลยา กล่าวว่า การเก็บตัวอย่างข้าวดำเนินการจากแปลงนาในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่น้ำกก แม่น้ำสาย และแม่น้ำรวก ซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักที่ใช้ในการเกษตร โดยเริ่มดำเนินการตั้งแต่ปี 2567-2568 ส่วนผลการตรวจในปี 2569 ยังอยู่ระหว่างรอรายงานผลอย่างเป็นทางการ และมีแผนดำเนินการตรวจติดตามต่อเนื่องในปี 2570

ผู้สื่อข่าวถามถึงการเพาะปลูกรอบใหม่ นางสาวกัลยา ระบุว่า การบริหารจัดการมีผลอย่างมาก โดยเฉพาะการใช้เทคโนโลยีจัดการน้ำแบบสามแพร่ง ซึ่งจะช่วยลดการปลดปล่อยสารหนูในรูปแบบที่พืชสามารถดูดซึมเข้าไปได้ อย่างไรก็ตาม ต้องตรวจสอบเพิ่มเติมว่าสารหนูที่พืชดูดซึมเข้าไปนั้นเป็นสารหนูอนินทรีย์หรือสารหนูอินทรีย์ เนื่องจากแต่ละรูปแบบมีเกณฑ์มาตรฐานกำหนดไว้

สำหรับเกณฑ์มาตรฐานปริมาณสารหนูในข้าว นางสาวกัลยา กล่าวว่า ตามมาตรฐานโคเด็กซ์กำหนดปริมาณสูงสุดของสารหนูอนินทรีย์ในข้าวขัดสีไว้ที่ 0.15 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม และข้าวกล้อง 0.35 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ส่วนค่ามาตรฐานของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์กำหนดไว้ไม่เกิน 0.02 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

เมื่อถามว่าตัวอย่างข้าวที่ตรวจพบสารหนูในปริมาณสูงสุดยังไม่เกินค่ามาตรฐานใช่หรือไม่ นางสาวกัลยา ชี้แจงว่า เป็นค่าสารหนูรวม ไม่ใช่สารหนูอนินทรีย์ โดยกระบวนการวิเคราะห์จะตรวจปริมาณสารหนูรวมก่อน หากพบว่าค่าสารหนูรวมเกินมาตรฐาน จึงนำตัวอย่างดังกล่าวไปวิเคราะห์เพิ่มเติมว่าเป็นสารหนูอนินทรีย์หรือสารหนูอินทรีย์

ด้านนายทองคำ อินพรหม ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำอำเภอแม่สาย และชาวนาบ้านสันถนนใต้ ตำบลศรีเมืองชุม อำเภอแม่สาย กล่าวว่า รู้สึกกังวลต่อปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำสาย แม้ผลตรวจคุณภาพน้ำปัจจุบันยังไม่ถึงเกณฑ์อันตราย แต่เกษตรกรกังวลถึงผลกระทบระยะยาวจากการสะสมของสารพิษที่อาจส่งผลให้ข้าวไม่สามารถจำหน่ายได้

“ข่าวการพบสารหนูในแม่น้ำสายสูงถึง 28 เท่าสร้างความวิตกกังวลอย่างมาก แม้ปัจจุบันยังไม่มีผู้รับซื้อปฏิเสธผลผลิตจากอำเภอแม่สาย เนื่องจากผลตรวจข้าวเบื้องต้นยังอยู่ในเกณฑ์ปลอดภัย แต่เราต้องการให้หน่วยงานรัฐตรวจสอบผลผลิตก่อนจำหน่ายและประกาศผลอย่างโปร่งใส เพื่อสร้างความมั่นใจแก่ผู้รับซื้อและรับประกันความปลอดภัยต่อผู้บริโภค หากเกษตรกรไม่สามารถจำหน่ายผลผลิตได้จะส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจระดับพื้นที่อย่างรุนแรง”นายทองคำ กล่าว

ขณะที่นายอาวีระ ภัคมาตร์ ผู้อำนวยการสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษ(สคพ.)ที่ 1 กล่าวถึงสถานการณ์ค่าสารหนูในแม่น้ำสายว่า ผลตรวจล่าสุดเมื่อช่วงเช้าวันนี้พบค่าสารหนูประมาณ 0.03 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งยังเกินค่ามาตรฐานที่กำหนดไว้ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร โดยกรมควบคุมมลพิษเก็บตัวอย่างน้ำมาตรวจสอบอย่างต่อเนื่อง สำหรับแม่น้ำกกดำเนินการมาแล้ว 23 ครั้ง ส่วนแม่น้ำสายเริ่มตรวจมาแล้วประมาณ 8-9 ครั้ง

นายอาวีระ กล่าวว่า ผลตรวจครั้งที่ 22 ซึ่งเป็นประเด็นที่สื่อมวลชนรับทราบเมื่อเดือนสิงหาคมที่ผ่านมา พบสารหนูสูงถึง 0.28 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือเกินค่ามาตรฐาน 28 เท่า แต่เมื่อเข้าสู่เดือนกันยายน ผลตรวจอย่างเป็นทางการพบว่าคุณภาพน้ำกลับมาอยู่ที่ประมาณ 0.02-0.03 มิลลิกรัมต่อลิตร แม้จะลดลงแต่ยังเกินค่ามาตรฐานของประเทศไทย ขณะที่ผลตรวจล่าสุดยังพบปัญหาค่าความขุ่น โดยการประปารายงานว่าค่าความขุ่นสูงเกินมาตรฐาน 30 เท่า หรืออยู่ที่ประมาณ 14,000 NTU

เมื่อถามถึงสาเหตุที่ค่าความขุ่นเพิ่มสูงขึ้นอย่างผิดปกติภายในระยะเวลาประมาณหนึ่งสัปดาห์ นายอาวีระ กล่าวว่า โดยปกติค่าความขุ่นของแม่น้ำสายจะอยู่ที่ไม่เกิน 400 NTU ส่วนค่าเฉลี่ยจากการตรวจสอบเกือบ 2 ปีอยู่ที่ประมาณ 400 NTU แต่บางช่วงอาจเพิ่มขึ้นเป็น 2,000-3,000, 4,000 จนถึง 10,000 NTU ซึ่งจะเห็นได้ว่าในช่วงที่ค่าความขุ่นเพิ่มขึ้นตั้งแต่ 3,000-4,000 ไปจนถึง 10,000 NTU ก็จะพบค่าสารหนูเพิ่มขึ้นด้วย

ดังนั้น เมื่อพบค่าความขุ่นสูง การประปาจึงต้องระงับการผลิตตามแนวทางที่ผู้ว่าราชการจังหวัดให้คำแนะนำ ขณะที่การแก้ไขปัญหาต้นทางยังต้องดำเนินการควบคู่กัน ส่วนการป้องกันผลกระทบปลายทางจะต้องควบคุมการรับน้ำเข้าสู่ระบบต่าง ๆ ด้วย เช่น เมื่อวันที่ 5-6 พ.ย. ที่ผ่านมา กรมชลประทานได้ปิดไม่ให้น้ำเข้าสู่คลองชลประทาน เนื่องจากมีค่าความขุ่นสูง เพื่อเป็นมาตรการระงับการแพร่กระจายและลดความเสียหายที่จะเกิดขึ้นกับพื้นที่ต่าง ๆ

วันเดียวกัน ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) นำคณะลงพื้นที่ชายแดนตรวจสอบวิกฤตการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสาย และนำนวัตกรรมขั้นสูง จาก สวทช. ที่สามารถใช้งานได้จริงในชีวิตประจำวัน เข้าช่วยเหลือประชาชนในพื้นที่อย่างเร่งด่วน

บรรยากาศการลงพื้นที่บริเวณสะพานมิตรภาพไทย-เมียนมา แห่งที่ 1 อำเภอแม่สาย เป็นไปอย่างคึกคัก โดยคณะทำงานจากหลายภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง ได้ลงสำรวจจุดเสี่ยงริมฝั่งแม่น้ำที่สภาพน้ำยังคงมีลักษณะสีขุ่นแดงอย่างเห็นได้ชัด ซึ่ง ศ.ดร.ยศชนัน ได้สังเกตการณ์การปฏิบัติงานของทีมนักวิจัยจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สวทช. ที่ได้นำนวัตกรรม “M-Sense” (เอ็ม-เซนส์) ซึ่งเป็นชุดทดสอบการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักภาคสนาม มาประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาจริง

สำหรับขั้นตอนการทำงานของชุดทดสอบ “M-Sense” นั้น ทีมนักวิจัยจาก สวทช. ได้สาธิตและอธิบายให้เห็นถึงกระบวนการที่ออกแบบมาให้ใช้งานง่าย ไม่ซับซ้อน โดยอุปกรณ์หลักจะประกอบด้วย “น้ำยาทดสอบ” และ “แผ่นชิปขั้วไฟฟ้า” ขั้นตอนเริ่มจากการนำแผ่นชิปขั้วไฟฟ้าเสียบเข้ากับเครื่องอ่านที่เชื่อมต่อกับโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งมีการตั้งค่าพารามิเตอร์สำหรับการตรวจวัดไว้เรียบร้อยแล้ว

จากนั้นนำตัวอย่างน้ำที่ต้องการตรวจมาผสมเข้ากับน้ำยาทดสอบและเขย่าให้เข้ากัน ก่อนจะใช้หลอดดูด (Dropper) ดูดน้ำตัวอย่างที่ผสมแล้วหยดลงบนแผ่นชิปขั้วไฟฟ้า และกดสั่งการประมวลผลผ่านคอมพิวเตอร์ ระบบเซนเซอร์จะทำการวิเคราะห์และแสดงผลปริมาณสารหนูออกมาเป็น “ตัวเลข” อย่างชัดเจนบนหน้าจอคอมพิวเตอร์ภายในเวลาเพียง 3-5 นาทีเท่านั้น

ศ.ดร.ยศชนัน ให้สัมภาษณ์ว่า ปัญหาสารหนูปนเปื้อนถือเป็นวาระระดับภูมิภาคที่รัฐบาลให้ความสำคัญสูงสุด แม้จะไม่ได้เป็นหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบด้านนี้โดยตรง แต่กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ขอร่วมสนับสนุนการแก้ปัญหาและเป็นกองหนุนสำคัญในการแก้วิกฤตข้ามพรมแดน ซึ่งการดำเนินงานดังกล่าวสอดรับกับการหารือระดับทวิภาคีระหว่างนายกรัฐมนตรีของไทยและนายกรัฐมนตรีจีนที่ผ่านมา ที่ได้หยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาพูดคุยอย่างจริงจัง เพื่อประสานความร่วมมือในการบริหารจัดการและแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำรองนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า จากข้อมูลทางวิชาการและการวิเคราะห์แหล่งน้ำพบว่า สารหนูและโลหะหนักมักจะปะปนมากับ “ความขุ่น” หรือเกาะติดมากับ “ตะกอนดิน” ที่ไหลมาตามกระแสน้ำ ดังนั้น ทางหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงได้ร่วมกันศึกษาโมเดลการสร้างระบบ “ชะลอน้ำ” หรือการสร้างจุดดักกระแสน้ำ ซึ่งเมื่อกระแสน้ำไหลช้าลง ตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษจะตกตะกอนลงสู่ก้นแม่น้ำ จากนั้นจะสามารถส่งเครื่องจักรเข้าไปทำการขุดลอกและเก็บเกี่ยวตะกอนเหล่านั้นออกไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารหนูในระบบนิเวศของแม่น้ำสายลงได้อย่างมหาศาล โดยแนวทางนี้เตรียมนำเสนอเข้าสู่ที่ประชุมศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัยและดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อพิจารณาผลักดันให้เกิดการปฏิบัติจริงโดยเร็ว

รองนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า จากข้อมูลทางวิชาการและการวิเคราะห์แหล่งน้ำพบว่า สารหนูและโลหะหนักมักจะปะปนมากับ “ความขุ่น” หรือเกาะติดมากับ “ตะกอนดิน” ที่ไหลมาตามกระแสน้ำ ดังนั้น ทางหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงได้ร่วมกันศึกษาโมเดลการสร้างระบบ “ชะลอน้ำ” หรือการสร้างจุดดักกระแสน้ำ ซึ่งเมื่อกระแสน้ำไหลช้าลง ตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษจะตกตะกอนลงสู่ก้นแม่น้ำ จากนั้นจะสามารถส่งเครื่องจักรเข้าไปทำการขุดลอกและเก็บเกี่ยวตะกอนเหล่านั้นออกไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารหนูในระบบนิเวศของแม่น้ำสายลงได้อย่างมหาศาล โดยแนวทางนี้เตรียมนำเสนอเข้าสู่ที่ประชุมศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัยและดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อพิจารณาผลักดันให้เกิดการปฏิบัติจริงโดยเร็ว