
เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 นางอทิตาธร วันไชยธนวงศ์ นายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.) เชียงราย เปิดเผยถึงแนวทางการแก้ไขปัญหาสารปนเปื้อนในแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำราวและแม่น้ำโขงจังหวัดเชียงราย ว่า ได้ส่งจดหมายเปิดผนึกของภาคประชาชนและข้อเสนอของ อบจ. ไปยังนายกรัฐมนตรี เพื่อต้องการให้ยกระดับปัญหาเป็นวาระแห่งชาติ และเร่งเปิดโต๊ะเจรจากับประเทศเพื่อนบ้านอย่างเร่งด่วน เพื่อสร้างพันธสัญญาในการอนุรักษ์และป้องกันผลกระทบต่อผู้ใช้น้ำปลายน้ำอย่างยั่งยืน
นายก อบจ.เชียงราย กล่าวว่าในระหว่างที่รอความคืบหน้าของการเจรจาระดับประเทศและการอนุมัติงบประมาณโครงการขนาดใหญ่จากส่วนกลาง เช่น โครงการที่เสนอผ่านสำนักงานทรัพยากรน้ำแห่งชาติ (สทนช.) อบจ.เชียงราย ตัดสินใจดำเนินการเชิงรุกด้วยทรัพยากรและงบประมาณที่มีอยู่ของ อบจ.เชียงราย ทันที 3 แนวทางหลัก ได้แก่ 1. ปูพรมตรวจคุณภาพน้ำทั่วจังหวัด ไม่จำกัดแค่แม่น้ำสายหลัก โดยเตรียมเรียกประชุมกองสาธารณสุขและโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.) ทั้งหมดในวันจันทร์ที่ 16 พฤศจิกายนนี้ เพื่อวางแผนลงพื้นที่เก็บตัวอย่างน้ำและใช้ชุดตรวจ (Test Kit) ควบคู่กับการส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัด (สสจ.) ขยายขอบเขตการตรวจจากเดิมที่เน้นเฉพาะแม่น้ำสายหลัก 4 สาย ไปสู่ บ่อน้ำบาดาลและระบบประปาหมู่บ้านทั่วจังหวัด หลังพบความน่ากังวลว่าประชาชนจำนวนมากหันมาเจาะน้ำบาดาลใช้แทน แต่กลับพบการปนเปื้อนของสารหนูเกินค่ามาตรฐานในบางพื้นที่ เช่น บ้านแก่งเหนือ ต.ห้วยซ้อ อ.เชียงของ
- ดึงสถาบันการศึกษา-เจ้าท่า วางผังบริหารจัดการน้ำต้นทุน กองช่างได้รวบรวมแผนผังเส้นทางน้ำทั้งหมดจากกรมชลประทาน ทั้งลำน้ำหลัก ลำน้ำสาขา ห้วย หนอง คลอง บึง เพื่อเตรียมหารือร่วมกับคณาจารย์และนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงราย มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา รวมถึงกรมเจ้าท่า ในการวางแผนพัฒนาต้นทุนน้ำดิบภายในจังหวัด เช่น การทำแก้มลิง ธนาคารน้ำใต้ดิน และระบบกักเก็บน้ำจากพื้นที่สูง เพื่อลดการพึ่งพาน้ำจากแม่น้ำข้ามพรมแดนในอนาคต
นายก อบจ.กล่าวว่า 3. รื้อฟื้น “คลินิกน้ำ” เสริมทักษะชุมชนปรับปรุงคุณภาพน้ำ เนื่องจากพบว่าคณะกรรมการประปาหมู่บ้านในหลายพื้นที่ยังขาดองค์ความรู้เรื่องกระบวนการปรับปรุงคุณภาพน้ำ ดังนั้น อบจ.เชียงราย จึงเตรียมนำองค์ความรู้และเทคโนโลยีจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) และมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่เคยนำร่องไว้ในพื้นที่บ้านฟาร์มสัมพันธกิจ กลับมาขยายผลในรูปแบบ “คลินิกน้ำ” เพื่อให้คำแนะนำทางเทคนิคแก่ชุมชนโดยตรง เช่น การเติมอากาศ การตกตะกอน การใช้สารส้ม และคลอรีนอย่างถูกวิธี
“ที่ผ่านมาเราเห็นว่าตะกอนและน้ำขุ่นในแม่น้ำสายและแม่น้ำกกยังคงอยู่ในระดับสูงอย่างต่อเนื่อง แสดงว่ามีการเปิดหน้าดินและพัดพาสารพิษลงมาเรื่อย ๆ ในส่วนของ อบจ. หากงบประมาณสนับสนุนจากส่วนกลางไม่เพียงพอ เราก็พร้อมตั้งงบประมาณของ อบจ. เองเพื่อดูแลต่อเนื่อง เพราะเราต้องพึ่งพาตัวเองให้ได้มากที่สุด” นายก อบจ.เชียงราย กล่าว
ทั้งนี้หนังสือเปิดผนึกฉบับวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569 ของเครือข่ายประชาชนปกป้องแม่น้ำ กก สาย รวก โขง ซึ่งลงนามโดย นายนิวัฒน์ ร้อยแก้ว (ครูตี๋) ประธานกลุ่มรักษ์เชียงของ และ นางเตือนใจ ดีเทศน์ (ครูแดง) ผู้ร่วมก่อตั้งมูลนิธิพัฒนาชุมชนและเขตภูเขา (พชภ.) ระบุว่า เชียงรายกำลังเผชิญกับวิกฤต “โรคระบาดทางสิ่งแวดล้อม” (Environmental Epidemic) จากสารโลหะหนัก (สารหนู ตะกั่ว แคดเมียม ปรอท) ที่ทะลักมากับดินโคลนจากการทำเหมืองแร่แรร์เอิร์ท (Rare Earth) และเหมืองทองคำในประเทศเพื่อนบ้าน ผลตรวจสิ่งแวดล้อมล่าสุดพบการปนเปื้อนในน้ำสูงถึง 28 เท่าของค่ามาตรฐานที่แม่น้ำสาย และสะสมในตะกอนดินปากแม่น้ำรวกสูงถึง 9 เท่า ส่งผลให้พื้นที่ อ.เชียงแสน เชียงของ และเวียงแก่น กำลังกลายเป็น “อ่างรับตะกอนพิษ” (Sediment Sink) ขนาดใหญ่ของภูมิภาค
หนังสือระบุว่า ขณะที่การรับมือในพื้นที่ยังติด “คอขวด” เรื่องงบประมาณและห้องปฏิบัติการ (Lab) ตรวจวิเคราะห์ที่มีจำกัด เครือข่ายประชาชนฯ จึงเรียกร้องต่อรัฐบาล 5 ประการ ได้แก่ ประกาศเป็นภัยพิบัติระดับชาติ ตาม พ.ร.บ. ป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย เพื่อปลดล็อกงบประมาณเร่งด่วน ยกระดับเป็น “วาระแห่งชาติ” ตรวจวัดโลหะหนักอย่างเป็นระบบ และอนุมัติงบจัดตั้งห้องปฏิบัติการ (Lab) ในพื้นที่ จ.เชียงราย สนับสนุนทรัพยากรและนวัตกรรมสู่ท้องถิ่น เพื่อยกระดับความปลอดภัยของน้ำประปาหมู่บ้านโดยด่วน จัดตั้งคณะทำงานระดับชาติ บูรณาการภาครัฐ นักวิชาการ และภาคประชาสังคม เพื่อแก้ปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม เจรจาระดับทวิภาคีและพหุภาคี เพื่อกดดันให้ควบคุมต้นทางจากการย้ายฐานอุตสาหกรรมเหมืองแร่ที่ก่อมลพิษสูงในภูมิภาค