เมื่อเดือนสิงหาคม 2530 แพทย์ที่ รพ.นครศรีธรรมราช พบผู้ป่วยที่มีผิวดำ-ตัวดำผิดปกติและมีตุ่มตามผิวหนัง จึงตัดชิ้นเนื้อส่งไปตรวจที่สถาบันโรคผิวหนังและพบว่าเป็นโรคพิษสารหนูเรื้องรัง และต่อมาได้รับการวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งผิวหนังที่เกิดจากพิษสารหนูเรื้อรัง
เดือนตุลาคม 2530 กองระบาดวิทยาร่วมกับสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดและ รพ.นครศรีธรรมราช ได้สอบสวนโรคใน อ.ร่อนพิบูลย์ พบว่ามีประชาชนได้รับสารหนูจากการดื่มน้ำบ่อตื้นที่มีสารหนูปะปนในปริมาณสูงเป็นเวลานาน
หลังจากนั้นสื่อมวลชนได้นำเสนอข่าวการระบาดของโรคไข้ดำจนกลายเป็นกระแส ทำให้นายกรัฐมนตรีขณะนั้นคือพล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ เดินทางไปดูสถานการณ์ด้วยตัวเอง และนำเรื่องเข้าไปหารือในคณะรัฐมนตรี(ครม.
เดือนธันวาคม 2530 พล.อ.เปรม มีคำสั่งแต่งตั้ง “คณะกรรมการแก้ไขปัญหาความเดือดร้อนเฉพาะหน้าของราษฎรอันเนื่องมาจากพิษสารหนูที่ปะปนในแหล่งน้ำ” โดยมีนายเจริญจิตต์ ณ สงขลา รองปลัดกระทรวงมหาดไทยเป็นประธาน พร้อมอนุมัติของบประมาณและดำเนินงานของหน่วยต่างๆ
1.จังหวัดนครศรีธรรมราช จัดซื้อวัสดุปั้นโอ่ง ฝึกอบรมคนปั้นโอ่ง เพื่อนำไปแจกจ่ายราษฎร 2.กระทรวงสาธารณสุข ให้การบำบัดรักษาผู้ป่วย 419 ราย 3.ตรวจวิเคราะห์สารหนูในแหล่งน้ำ อ.ร่อนพิบูลย์ 1,660 ตัวอย่าง พบสารหนู 197 ตัวอย่าง 4.กรมทรัพยากรธรณี ร.พ.ช. กรมโยธาธิการและกองทัพภาคที่ 4 ร่วมดำเนินการขุดเจาะบ่อบาดาล 74 แห่ง 5.กรมวิทยาศาสตร์บริการติดตั้งเครื่องกรองน้ำเพื่อกำจัดสารหนู
เดือนมกราคม 2531 ผลสำรวจสารหนูในดินพบว่ามีการปนเปื้อนสูงโดยเฉพาะในบริเวณที่ทำเหมืองแร่และโรงแต่งแร่ นายกรัฐมนตรี ได้แต่งตั้ง “คณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนของพิษสารหนูหรือสารพิษอื่นที่เป็นอันตรายต่อราษฎรในระยะยาว” โดยมีนายไสว พัฒโน รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทยเป็นประธาน
คณะกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาการปนเปื้อนของพิษสารหนูหรือสารพิษอื่นที่เป็นอันตรายต่อราษฎรในระยะยาวได้แต่งตั้งคณะอนุกรรมการฯขึ้นมาทำงานอีก 5 คณะ ประกอบด้วย
1.คณะอนุการการศึกษาด้านอุทกธรณีวิทยาเพื่อหาสาเหตุที่มาของการปนเปื้อนพิษสารหนูหรือพิษที่เป็นอันตราย โดยมีอธิบดีกรมทรัพยากรธรณี เป็นประธาน ซึ่งต่อมาในเดือนกันยายนปีเดียวกันผลการศึกษาพบว่า สารหนูที่ปนเปื้อนนี้เกิดจากแร่ Arsenopyrite ซึ่งเป็นเพื่อนแร่ดีบุกบนเทือกเขาร่อนนาและเขาสรวงจันทร์ สาเหตุการปนเปื้อนเกิดจากกระบวนการลอยแร่โดยใช้กรด ทำให้สารหนูละลายออกมากับน้ำทิ้งเข้าปนเปื้อนลำธารและแหล่งน้ำธรรมชาติ และบ่อน้ำตื้นที่ประชาชนนิยมใช้บริโภค
2.คณะอนุกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาด้านเกษตร มีรองปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์เป็นประธาน ซึ่งในเดือนมีนาคม กรมวิชาการเกษตรพบว่า พืชที่ปลูกในดินเหนียวหรือดินร่วนเหนียวจะดูดซับสารหนูได้น้อย ขณะที่กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กรมวิทยาศาสตร์บริการ กรมวิชาการเกษตร ตรวจพบสารหนูในพืชผักบางชนิดที่ปลูกในหมู่ 1,2,12และ13 และยังพบสารหนูสูงในหอยขมที่เก็บได้จากขุมเหมืองเก่า
ส่วนกรมชลประทานดำเนินการก่อสร้างหัวงานโครงการชลประทานขนาดเล็กที่คลองนุ้ยและคลองขุนพัง เพื่อรับน้ำฝนและทำระบบท่อส่งน้ำยาว 4 กม. โดยแล้วเสร็จในปี 2532
3.คณะอนุกรรมการป้องกันและแก้ไขปัญหาด้านการจัดหาแหล่งน้ำอุปโภคบริโภค มีเลขาธิการ ร.พ.ช.(สำนักงานเร่งรัดพัฒนาชนบท)เป็นประธาน ซึ่งได้ดำเนินการขุดเจาะบ่อบ่อบาดาลประมาณ 100 แห่ง เฝ้าระวังเก็บน้ำส่งตรวจเป็นระยะๆ
4.คณะอนุกรรมการป้องกันและบำบัดรักษาผู้ป่วย มีรองปลัดกระทรวงสาธารณสุขเป็นประธาน ซึ่งผลดำเนินการตรวจพบผู้ป่วยทั้งหมด 1,279 ราย ให้การรักษา 493 ราย ดำเนินการเฝ้าระวังเก็บตัวอย่างน้ำอุปโภคบริโภคส่งตรวจเป็นระยะๆ และผลิตขุดตรวจวิเคราะห์ปริมาณสารหนูในน้ำแบบสนาม
5.คณะอนุกรรมการประชาสัมพันธ์ มีรองอธิบดีกรมการปกครองฝ่ายราชการส่วนภูมิภาคเป็นประธาน โดยมีการประชาสัมพันธ์ผลการดำเนินงานของรัฐบาลในระยะแรกๆ
ปี 2533 คณะกรรมการระบาดวิทยาแห่งชาติ ได้รับทราบเรื่องการระบาดของโรคไข้ดำและมีผู้เสนอว่าเนื่องจากยังไม่มีการแก้ไขปัญหาอย่างจริงจัง จึงเสนอให้ดำเนินการศึกษาและผลักดันให้เกิดการแก้ไขปัญหา โดยกระทรวงสาธารสุขจัดตั้งคณะกรรมการติดตามตรวจสอบและควบคุมโรคไข้ดำโดยมี นพ.มรกต รอดคล้าย รองปลัดกระทรวงสาธารณสุข เป็นประธาน
ปี 2534 คณะกรรมการระบาดวิทยาแห่งชาติมอบหมายให้ พญ.จันทร์เพ็ญ ชูประภาวรรณ และ นพ.มรกต ดำเนินการทบทวนข้อมูลต่างๆที่เกี่ยวข้อง และจัดทำข้อเสนอแนะด้านนโยบายต่อกระทรวงสาธารสุข
ปี 2534-2535 นักวิชาการหลายคนจากมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ได้ศึกษาตรวจสอบด้านอุทกธรณีวิทยา พบว่าสารหนูปนเปื้อนในดินและน้ำในบริเวณกว้างและสูงมากที่ ต.ร่อนพิบูลย์ โดยเฉพาะบริเวณโรงงานแต่งแร่และที่ทำเหมือง ทั้งยังมีกากขี้แร่กองอยู่มากมาย
ปี 2534-2535 มีแนวโน้มว่าสารพิษจะกระจายออกไปตามทิศทางการไหลของน้ำธรรมชาติ ออกไปตามลำคลอง แม่น้ำสายต่างๆ มีทิศทางมุ่งไปยังปากพนัง จึงมีการศึกษาตะกอนท้องน้ำและน้ำ บริเวณอ่างปากพนัง พบมีปริมาณสารหนูระดับหนึ่งแต่ยังไม่เกินมาตรฐาน แต่เนื่องจากช่วงเวลาที่ศึกษาเป็นฤดูน้ำหลาก จึงกำหนดให้มีการศึกษาใหม่อีกครั้ง
ปี 2536 คณะทำงานร่วมระหว่างมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ กระทรวงสาธารณสุขและคณะกรรมการระบาดวิทยาแห่งชาติ จัดทำโครงการวิจัยขนาดใหญ่ อันประกอบด้วยโครงการย่อยหลายโครงการเพื่อศึกษาให้ได้ข้อมูลความจริงที่ยังไม่แจ่มชัด อันจะนำไปสู่การวางมาตรการแก้ไขปัญหาระยะสั้นและระยะยาว เช่น การกระจายของสารหนูในดินและน้ำ ลักษณะการเกิด กระจายและการพัฒนาของโรค ผลของสารหนูต่อพัฒนาการของเด็ก และมาตรการทางตลาดสังคมเพื่อเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้น้ำของประชาชนร่อนพิบูลย์
เดือนพฤษภาคม 2536 คณะทำงานนำเสนอปัญหานี้ต่อนายชวน หลักภัย นายกรัฐมนตรี และนายกฯได้ส่งเรื่องให้หน่วยงานที่รับผิดชอบดำเนินการต่อไป
———
เห็นได้ว่าเมื่อมีการตรวจพบประชาชนป่วยเป็นไข้ดำและมีการสอบสวนโรคเพียงแค่ 1-2 เดือน เมื่อเป็นข่าวดัง นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นคือพล.อ.เปรม ได้ลงพื้นที่ร่อนพิบูลย์และนำเรื่องเข้าสู่การพิจารณาของคณะรัฐมนตรีในทันที พร้อมแต่งตั้งคณะกรรมการขึ้นมาแก้ไขปัญหาเร่งด่วนขึ้นมาแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้าก่อน
หลังจากนั้นจึงตั้งคณะกรรมการชุดใหญ่ขึ้นมาอีก 1 ชุดซึ่งได้ตั้งอนุกรรมการฯขึ้นมาอีก 5 ด้าน ทำการศึกษาครอบคลุมเกือบทุกด้าน
การจัดสร้างกลไกและแก้ปัญหาอย่างเป็นระบบสะท้อนการทำงานของคณะผู้บริหารประเทศเมื่อ 39 ปีก่อนได้ดีแตกต่างจากปัจจุบันมาก
ขณะที่สถานการณ์การปนเปื้อนของแม่น้ำกก ตรวจพบครั้งแรกเมื่อเดือนเมษายน 2568 ที่ ท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ก่อนพบสารโลหะหนักในแม่น้ำสาย แม่น้ำรวกและแม่น้ำโขง ซึ่งผ่านไปแล้ว 1ปี 7 เดือน เปลี่ยนนายกรัฐมนตรีไปแล้ว 3 คน แต่แก้ไขปัญหากลับไม่มีความคืบหน้าใดๆในทุกมิติ ไม่มีแม้กระทั่งกลไกที่ใช้แก้ปัญหาในภาพใหญ่ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว
กว่า 1 ปี 7 เดือน นอกจากการรายงานผลตรวจคุณภาพน้ำที่พบว่าปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐานในทุกครั้ง หน่วยงานราชการต่างๆที่ควรทำหน้าที่ของตัวเองก็ต่างเกี่ยงงอนและโยนภาระกันไปมา โดยพยายามทำเรื่องใหญ่ให้คนภายนอกมองเป็นเรื่องเล็ก บ้างอ้างข้อจำกัดด้านงบประมาณ บ้างอ้างข้อจำกัดเรื่องบุคลากรและเครื่องไม้เครื่องมือ
จนกระทั่งมาถึงวันนี้ วันที่ที่สารหนูและความขุ่นในแม่น้ำสายถึงจุดเริ่มต้นทำลายล้าง ทั้งน้ำอุปโภคบริโภคและเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารถึงจานข้าวและสู่ร่างกายประชาชน แต่การแก้ไขปัญหาของรัฐบาลก็ยังต้องคลำหาช่องทางกันต่อไป และกำลังพัฒนากลายเป็นปัญหาการเมืองระหว่างพรรคร่วมรัฐบาลด้วยกันเอง
จากยุครัฐบาลพล.อ.เปรม ผ่านไป 39 ปี บ้านเมืองปัจจุบันได้รัฐบาลที่เข้ามาบริหารประเทศมีมาตรฐานที่ต่ำเตี้ยเรี่ยดินลงเรื่อยๆ นอกจากกินน้ำกินปลาโชว์ ล้างหน้าด้วยน้ำประปาโชว์แล้ว ก็แทบไม่เห็นแนวทางที่เป็นความหวัง
———–
ถ้าไม่คิดอะไรมากก็แค่หยิบยกแนวทางเมื่อ 39 ปีก่อนสมัยรัฐบาลพล.อ.เปรม เคยตั้งต้นเอาไว้มาปัดฝุ่นต่อยอดก็ยังดี ประชาชนจะได้รู้สึกมีความหวังขึ้นบ้าง
