ในเดือนสิงหาคม พ.ศ.2530 มีผู้ป่วยหญิงเข้ารับการตรวจและรักษาที่โรงพยาบาลมหาราชนครศรีธรรมราชด้วยเรื่องฝ่ามือฝ่าเท้ามีตุ่มแข็ง ผิวตัวดำผิดปกติ ซึ่ง น.พ.ลำราญ ตันนาภัย สงสัยว่าผู้ป่วยเป็นมะเร็งผิวหนังจึงตัดชินเนื้อส่งตรวจที่สถาบันโรคผิวหนัง โดย น.พ.ธาดา เปี่ยมพงศ์สานต์ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคผิวหนัง ให้การวินิจฉัยว่าเป็นมะเร็งผิวหนังอันเกิดจาก”พิษสารหนูเรื้อรัง” โดยวัดระดับสารหนูในผม เล็บ เนื้อเยื่อและเลือด สูงผิดปกติ
จากการตรวจสอบเบื้องต้นที่บ้านผู้ป่วย เก็บตัวอย่างน้ำดื่มมาตรวจ ก็พบว่ามีสารหนูสูงผิดปกติถึง 2.47ppm. (part per million“wiladawluaquday) ผลการตรวจชิ้นเนื้อพบว่ามีการเปลี่ยนแปลงของมะเร็ง นอกจากนี้ น.พ.สำราญ ตันนาภัย ได้ตรวจครอบครัวผู้ป่วย 8 คน พบว่าทุกคนได้รับพิษสารหนูเช่นเดียวกัน ดังนั้น กอระบาดวิทยา ร่วมกับ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดและโรงพยาบาลมหาราช นครศรีธรรมราช จึงออกทำการสอบสวนโรคในเดือนตุลาคมปีเดียวกัน พบว่าผู้ป่วยส่วนใหญ่มีอาการทางผิวหนัง จึงจัดกลุ่มผู้ป่วยออกเป็นระดับ 0-4 ด้วยอาการทางผิวหนัง
ส่วนภาวะไข้ดำคือเกิด diffuse melanosis ของผิวหนังฝ่ามือ จะมีสีดำผิดปกติ พบได้ตั้งแต่ระดับ2-4 ส่วนจุดด่างดำตามหน้าอกหลัง แขนขา(hyperpigmented and hypopigmentedmacules เหมือน rain drop in the dust) พบได้ในระดับ 2-4 เช่นกัน
ผลการตรวจค้นผู้ป่วยในช่วงปี พ.ศ.2530-2531ที่อำเภอร่อนพิบูลย์และที่อื่นๆ พบว่า85% มาจากตำบลร่อนพิบูลย์ ส่วนผู้ป่วยจากที่อื่นๆนั้น จากการติดตามสอบสวนของสำนักงานสาธารณสุข จ.นครศรีธรรมราช พบว่า มีประวัติเคยเข้ามาทำงานหรืออาศัยอยู่ในร่อนพิบูลย์มาก่อน
สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดนครศรีธรรมราช ได้รายงานการป่วยรายหมู่บ้านพบว่าหมู่ 12 มีอัตราป่วยสูงสุดคือ 34.0% รองลงมาคือหมู่ที่1 คือ18.4% และหมู่13 มี 16.5% โดยมีจำนวนผู้ป่วยในสัดส่วนถึงร้อยละ47ของทั้งตำบล อัตราป่วยรวมทั้ง3หมู่บ้านสูงกว่าหมู่อื่นถึง 3.5 เท่า
ในระหว่างวันที่14-18ธันวาคม 2530 สถาบันโรคผิวหนังกรมการแพทย์ ดำเนินการสุ่มสำรวจผมและเล็บในเด็กอายุระหว่าง 12-15 ปีที่ยังไม่มีอาการทางผิวหนังจากแต่ละหมู่บ้าน ของอำเภอร่อนพิบูลย์จำนวน 131 ราย พบว่าเด็กร้อยละ 44 มีปริมาณสารหนูสูงในเส้นผม และร้อยละ 78 ปริมาณสูงในเล็บ รวมทั้งได้สุ่มตรวจน้ำบ่อในบ้านของเด็กที่ไม่มีอาการทางผิวหนัง พบมีสารหนูปนเปื้อนอยู่สูงในหมู่ที่ 1, 2,7, 12, 13 ตำบลร่อนพิบูลย์หมู่ 2 ตำบลควนชุม และหมู่7 ตำบลควนพัง โดยเฉพาะในเด็กนักเรียน4 รายที่ตำบลร่อนพิบูลย์นั้นมีปริมาณสารหนูสูงมากในเส้นผมถึง 10-22 ppm. และในเล็บ 40-49 ppm.ซึ่งเป็นระดับที่สูงกว่าผู้ป่วยที่มีอาการทางผิวหนังเสียอีก จากผลการตรวจค้นตู้ป่วยพบว่า เด็กจะมีอาการทางผิวหนังเพียงร้อยละ 20 ทั้งนี้ เนื่องจากการสะสมของสารหนูในร่างกายจนเกิดอาการทางผิวหนังนั้นจะใช้เวลาไม่น้อยกว่า 10 ปี
เมื่อเกิดเหตุการณ์พบโรค “ไข้ดำ” ในปีพ.ศ.2530 นั้น กรมทรัพยากรธรณีได้ดำเนินการศึกษาเพื่อหาสาเหตุการปนเปื้อนของสารหนูโดยชั้นต้นสันนิษฐานว่าสารหนูที่ปนเปื้อนอยู่ในบริเวณที่เกิดจากแร่ Arsenopyrite-FeAs ซึ่งเกิดร่วมกับแร่ดีบุกบนเทือกเขาร่อนนาและเขาสรวงจันทร์ แต่ยังไม่สามารถระบุได้แน่ชัดว่าเกิดจากการทำเหมืองหรือแต่งแร่ในอดีตหรือในปัจจุบัน
ผลการศึกษาพบว่า แหล่งที่มาของสารหนูที่สำคัญได้แก่ 1. บริเวณที่มีการแต่งแร่ริมลำธารบนเทือกเขาสรวงจันทร์-ร่อนนา 2.โรงแต่งแร่ยิบอินซอย 3.โรงแต่งแร่สินแร่ร่อนพิบูลย์ในตลาดอำเภอร่อนพิบูลย์ ซึ่งบริเวณทั้งหมดอยู่ใกล้กับทางน้ำร่อนนาตอนต้นน้ำ ก่อนจะไหลผ่านไปตามหมู่บ้านต่างๆ สาเหตุใหญ่ของการปนเปื้อนเกิดจากกระบวนการลอยแร่ ซึ่งทำในสภาพเป็นกรด น้ำทิ้งจากการแต่งแร่ซึ่งมีสารละลายของธาตุสารหนูสูงนี้ได้เข้าไปปนเปื้อนในทางน้ำในเวลาเดียวกัน หางแร่อาร์เซโนไพไรต์ที่ได้หลังจากการลอยแร่ซึ่งทิ้งไว้กระจัดกระจายโดยไม่มีการควบคุมได้ถูกชะล้างลงในทางน้ำทำให้ปริมาณสารหนูในน้ำสูงกว่าปกติ บริเวณที่อยู่ใกล้เชิงเขาจะมีระดับน้ำค่อนข้างตื้นและมีระดับลึกมากขึ้นเมื่อห่างจากเขาออกไปทางทิศตะวันออก น้ำในชั้นนี้ถูกปนเปื้อนด้วยสารหนูซึ่งพามาโดยทางน้ำร่อนนาไหลซึม และมีการแพร่กระจายตามทิศทางการไหลของชั้นน้ำระดับตื้น กระบวนการนี้เกิดเป็นระยะเวลานานพอสมควร สำหรับปริมาณสารหนูในทางน้ำร่อนนาแต่ละช่วงเวลาจะแตกต่างกัน ขึ้นกับการลอยแร่ และอัตราการชะล้างของกองชี้แร่
ซึ่งจะมีอิทธิพลจากปริมาณน้ำฝนเป็นสำคัญ
ปริมาณสารหนูในบ่อน้ำตื้นที่ราษฎรขุดขึ้นอาจมีมากน้อยต่างกันได้ขึ้นกับอิทธิพลที่ได้รับจากการไหลซึมของน้ำและสภาพลักษณะของดินปนทรายในแต่ละบริเวณซึ่งไม่เสมอกัน ทั้งยังเปลี่ยนไปตามความเข้มข้นของสารหนูในทางน้ำร่อนนาบางส่วนอาจมีการตกตะกอนได้เองตามธรรมชาติ จากการตรวจสอบคุณภาพน้ำบาดาลระดับลึกในชั้นหินปูนและหินดินดานยังไม่พบว่ามีการปนเปื้อน
กรมทรัพยากรธรณีได้สรุปปัจจัยที่เป็นสาเหตุสำคัญของปัญหาสารหนูเป็นพิษที่อำเภอร่อนพิบูลย์ดังนี้
1.ปริมาณสารหนูที่เกิดอยู่ในแหล่งแร่บริเวณนี้มีเปอร์เซนต์สูง และปริมาณมาก 2.กรรมวิธีทำเหมืองและแต่งแร่เป็นตัวเร่งทำให้การแพร่กระจายของสารหนูเป็นไปอย่างรวดเร็ว 3.สภาพอุทกธรณีวิทยาของบริเวณนี้เอื้ออำนวยให้เกิดการสะสมตัว และแพร่กระจายของธาตุสารหนูในแหล่งน้ำ
4. ความขาดแคลนทางสาธารณูปโภค ไม่สามารถจัดหาน้ำสะอาดเพื่อประชาชนได้อย่างทั่วถึง 5. ทัศนคติหรือความเคยชินของราษฎรในการนิยมบริโภคนำดิบจากบ่อนำตื้น
สำหรับสภาพการปนเปื้อนของสารหนูในดิน-น้ำเพื่อการเกษตร และอาหาร จากการสำรวจวิเคราะห์หาสารหนูในดิน โดยหน่วยงานต่าง ๆ ผลการวิเคราะห์ดิน 40 ตัวอย่าง โดยกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์พบว่าดินมีสารหนูปนเปื้อนเฉลี่ย 28.34ppm. ในขณะที่กองระบาดวิทยารายงานผลเฉลี่ย 22.95 และกรมวิทยาศาสตร์บริการรายงานว่ามีปริมาณสารหนูในตัวอย่างดินที่เก็บจากบ้านผู้ป่วยสูงถึง183ppm.
กรมวิชาการเกษตร ตรวจพบว่า แหล่งน้ำที่ผ่านแหล่งแร่เก่าหรืออยู่ในบริเวณเหมืองแร่เก่าจะมีปริมาณสารหนูปนเปื้อนในน้ำค่อนข้างสูงโดยเฉพาะบ่อน้ำตื้นที่อยู่ในบริเวณที่เป็นดินร่วนทรายหรือดินทราย จะมีปริมาณสารหนูสูงกว่าบ่อที่อยู่ในบริเวณดินร่วนเหนียวหรือดินเหนียว
ผลการศึกษาปริมาณสารหนูในดิน พบว่า ดินจากหมู่12 และ 13 จะมีปริมาณสารหนูสูงกว่าหมู่อื่น นอกจากนี้พืชที่ปลูกในดินเหนียวหรือดินร่วนเหนียวจะดูดซึมสารหนูไปได้น้อย ปัจจัยที่สำคัญของการดูดสารหนูของพืชไม่ได้ขึ้นกับปริมาณสารหนูในดิน หากแต่ขึ้นกับปริมาณเม็ดดินเหนียว Humus และสารอื่นๆประกอบด้วย เช่น สารประกอบของแคลเซี่ยมเหล็ก และอะลูมินั่ม ซึ่งจะดูดยึดสารหนูไม่ให้ละลายอยู่ในสารละลายดิน
การศึกษาพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับโรคพิษสารหนู 1.พฤติกรรมการป้องกันโรคพิษสารหนูในเด็กอายุตำกว่า 5ปี คณะกรรมการระบาดวิทยาแห่งชาติสนับสนุนทุนวิจัยด้านพฤติกรรมศาสตร์ เพื่อให้ได้ ข้อมูลในเรื่องความเชื่อและพฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับการเกิดโรคพิษสารหนู ผู้วิจัยศึกษามารดาที่มีบุตรอายุต่ำกว่า 5 ปีในหมู่บ้านที่มีความเสี่ยงสูงจำนวน105 ครอบครัว (ร้อยละ 70 ของหมู่ 2 และ 12)ในตำบลร่อนพิบูลย์ พบว่า มารดาเพียงครึ่งหนึ่งเท่านั้นที่รู้จักโรคพิษสารหนูว่าเป็นโรคเดียวกับไข้ดำ ส่วนใหญ่ไม่ทราบว่าจะกำจัดสารหนูได้อย่างไร แต่ทราบว่าจะป้องกันได้โดยการดื่มน้ำจากบ่อตื้นหรือลำธาร
กลุ่มที่ตระหนักถึงผลกระทบของสารหนูให้ความเห็นว่า เกิดความ ‘กลัวเป็นโรค กลัวขาดแคลนน้ำดื่ม กลัวสังคมรังเกียจและกลัวการค้าฝืดเคือง” สำหรับปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคนั้น พบมีความสัมพันธ์กับรายได้จำนวนสมาชิกในครอบครัวและการรับรู้วิธีการกำจัดสารหนูในแหล่งน้ำ
มารดาของเด็กที่เป็นและไม่เป็นโรคสารหนู มีความเข้าใจในสาเหตุของการเกิดโรคพิษสารหนู ว่าเกิดจากน้ำล้างแร่ที่มีสีขุ่นข้น และมีกลิ่นสนิม โดยผู้ป่วยจะมีอาการตัวลาย มีจุดดำที่ผิวหนัง ซึ่งไม่เป็นอันตรายต่อร่างกาย ดังนั้นมารดาจึงไม่สนใจจะพาเด็กไปรักษา และมีการป้องกันโดยห้ามเด็กไปเล่นน้ำที่ขุ่นข้นตามบริเวณขุมเหมืองแร่เก่านอกจากนี้ความเชื่อเรื่องแหล่งน้ำที่มารดานิยมบริโภค จะต้องเป็นแหล่งน้ำที่ใส
ไม่มีกลิ่นโดยไม่สนใจเรื่องการปนเปื้อนสารหนู แม้ว่ามารดาทั้ง 2 กลุ่มจะมีความเชื่อเรื่องแหล่งน้ำเหมือนกัน แต่พบว่าเด็กบางคนไม่ได้รับสารหนูทั้งนีเนื่องจากถิ่นที่อยู่ต่างกัน คือพื้นที่บนสันเขาจะมีปริมาณการสะสมสารหนูในสิ่งแวดล้อมน้อยกว่าที่ราบจึงทำให้มีการปนเปื้อนในน้ำและสิ่งแวดล้อมต่างกัน
อีกส่วนหนึ่งขึ้นกับพฤติกรรมการบริโภคอาหารของเด็กซึ่งเด็กที่พบว่ามีปริมาณสารหนูในเส้นผมน้อย มักชอบรับประทานอาหารแห้ง ๆ เช่น ไข่เจียว ปลาทอด ส่วนเด็กทีมีสารหนูสูงมักจะชอบรับประทานอาหารเผ็ด และมารดานิยมบริโภคน้ำบ่อ เนื่องจากมีรสชาติอร่อย ดื่มแล้วรู้สึกอิ่มและ เนื่องจากการจัดหาน้ำบริโภคเป็นหน้าที่ของแม่บ้าน ปรากฏว่า แม่บ้านมีความเชื่อว่าผู้หญิงหลังคลอดบุตร ถ้าถูกน้ำฝนแล้วจะมีอาการโรคสันนิบาตหน้าไฟ อาจถึงตายได้ ความกลัวนี้ส่งผลให้มารดาไม่เก็บน้ำฝนไว้บริโภค
นอกจากนี้ยังมีพฤติกรรมการล้างโอ่งเก็บน้ำบริโภคทุก 2 วัน ซึ่งเดิมโอ่งที่ใช้เป็นขนาดเล็ก แต่เมื่อรัฐบาลสนับสนุนโอ่งขนาดใหญ่ให้ทำให้ผู้หญิงไม่สามารถล้างโอ่งได้ตามที่เคยปฏิบัติ(เพราะมีความเชื่อว่าหากลงไปล้างโอ่งจะเกิดอัปมงคลกับผู้นำครอบครัว) จึงตกเป็นภาระของชาย แต่เนื่องจากผู้นำครอบครัวไม่
มีเวลาว่างมากนัก การที่รัฐบาลแจกโอ่งน้ำขนาดใหญ่ไว้ให้ครอบครัวใช้เก็บกักนำฝนจึงไม่ประสบผล ไม่ว่ารัฐจะลงทุนแจกโอ่งน้ำไว้ให้มากเพียงไร หากประชาชนยังคงยึดติดกับความเชื่อและประเพณีดังกล่าว ก็จะไม่เกิดพฤติกรรมการใช้น้ำฝนทดแทนน้ำบ่อตื้นได้
ความรู้เจตคติและการปฏิบัติตนของกลุ่มประชากรที่มีความเสี่ยงสูงและต่ำ โดย รศ.ณรงค์ ณ เชียงใหม่ รายงานผลการศึกษากลุ่มเสี่ยงสูง 202 คน เปรียบเทียบกับกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่ำ 208 คนว่าประชาชนส่วนใหญ่รู้จัก”ไข้ดำ” โดยเฉพาะในกลุ่มเสี่ยงสูง (98% และ กลุ่มเสี่ยงต่ำ85%) แต่มีเพียงร้อยละ39.9 ของกลุ่มเสี่ยงสูงและ62.7ในกลุ่มเสี่ยงต่ำเท่านั้นที่ทราบว่า สารหนูเป็นสาเหตุของโรคไข้ดำ ร้อยละ 72 เข้าใจว่า
เกิดจากการดื่มน้ำหรือน้ำแร่(ไม่ทราบว่าแร่อะไร) ส่วนใหญ่คิดว่าเป็นโรคไม่ติดต่อ(78 และ 53 %)ในกลุ่มเสี่ยงสูงเห็นว่าสามารถรักษาให้หายขาดได้ร้อยละ 46 แต่กลุ่มเสี่ยงต่ำ คิดว่าหายเพียงร้อยละ 23 เท่านั้น ในกลุ่มเสี่ยงสูงเห็นว่าหากป่วยแล้วอายุจะสั้นลงร้อย 35ส่วนร้อยละ 42ของกลุ่มเสี่ยงต่ำเห็นว่าอายุจะสั้นลง
สำหรับข้อมูลปริมาณสารหนูในบ่อน้ำนั้น ส่วนใหญ่ไม่ทราบ เพียงแต่มีคนมาเก็บน้ำไปตรวจมากมาย แต่ไม่
เคยมีใครกลับมาบอกว่าคุณภาพน้ำในบ่อของตนเป็นอย่างไร นับแต่เกิดเหตุการณ์เรื่องสารหนูในเดือนกันยายน 2530 จนถึงระยะเวลาที่ศึกษา ร้อยละ44และ 59ของกลุ่มเสี่ยงสูงและต่ำยังคงใช้น้ำบ่อเดิมแต่ก็ได้เริ่มหันมาใช้น้ำฝนสูงถึงร้อยละ90 แต่บางครอบครัวก็ยังขาดภาชนะรองรับเก็บกักน้ำฝน
ส่วนใหญ่เกินร้อยละ 80ไม่ใช้น้ำบาดาล เพราะอยู่ไกลมาก และเห็นว่าน้ำบ่อที่ใช้อยู่เดิมก็สะอาดดีแล้ว ที่
สำคัญคือ กว่าครึ่งที่ไม่มีการปรับปรุงคุณภาพน้ำก่อนบริโภค โดยภาพรวมพบว่าชาวบ้านยังตกอยู่ในสภาพหวาดกลัว ขาดขวัญกำลังใจเพราะไม่ทราบข้อเท็จจริงมากนักเกี่ยวกับเรื่องสาเหตุและการป้องกันโรคไข้ดำทั้งยังไม่มีการดำเนินการจัดหาน้ำสะอาดเพื่อมาบริโภคทดแทนน้ำบ่อที่ใช้อยู่เดิมอย่างทั่วถึง
ข้อเสนอแนะด้านนโยบายเพื่อการแก้ไขปัญหาพิษสารหนูที่ อ.ร่อนพิบูลย์
โดยส่วนใหญ่มาตรการการแก้ไขปัญหาทั้งเฉพาะหน้าและระยะยาว ที่คณะกรรมการและอนุกรรมการต่างๆ เคยเสนอไว้ ยังสามารถใช้ได้อยู่ ปัญหาหลักคือ ขาดความต่อเนื่องและไม่มีองค์กรในระดับท้องถิ่นที่จะติดตามและประสานการดำเนินงานของหน่วยงานต่าง ๆได้อย่างมีประสิทธิภาพ อีกทั้ง องค์ความรู้บางประการยังไม่ได้ศึกษาให้ชัดเจนเพื่อกำหนดรายละเอียดของการดำเนินงานได้อย่างเหมาะสมกับสภาพและใช้งบประมาณต่าง ๆได้อย่างคุ้มค่าที่สุด
แม้ว่าเวลาจะผ่านไปแล้วถึง5ปี หากแต่ปัญหาการเจ็บป่วยจากพิษสารหนูเรื้อรังและปัญหาการปนเปื้อนของสารหนูในสิ่งแวดล้อมยังไม่ได้รับการแก้ไขแต่อย่างใด เห็นได้จากจำนวนผู้ป่วยเก่ายังคงเดิมและยังมีการค้นพบผู้ป่วยใหม่เพิ่มขึ้นและอายุน้อยลงด้วย กล่าวคือล่าสุด นพ.ธาดาเปี่ยมพงศ์สานต์ พบผู้ป่วยที่มีอาการเริ่มแรกเมื่ออายุเพียง 6เดือน เป็นเครื่องสะท้อนว่าปัญหาอาจจะเริ่มรุนแรงมากขึ้นเนื่องด้วยประชาชนยังคงรับสารหนูเข้าไปในร่างกาย จากการบริโภคน้ำ (หรืออาจบริโภคอาหารร่วมด้วย) แม้จะมีความพยายามในการแจกโอ่งไว้เก็บน้ำฝนขุดบ่อบาดาลหรือทำคลองเก็บกักน้ำสำหรับการเกษตร
ล่าสุดคือ การประปาส่วนภูมิภาคได้ดำเนินการปรับปรุงระบบประปาสำหรับสุขาภิบาลร่อนพิบูลย์เรียบร้อยแล้ว นอกจากพบผู้ป่วยเพิ่มขึ้นแล้ว การสำรวจล่าสุดยังพบระดับสารหนูในสิ่งแวดล้อมเพิ่มขึ้นและอาจมีอาณาบริเวณกว้างขึ้น อาจลงไปปนเปื้อนถึง อ.ปากพนัง และอ่าวไทย หากรัฐบาลมีความมุ่งมั่นที่จะแก้ไขปัญหาพิษสารหนูที่ก่อให้เกิดการเจ็บป่วยแก่ประชาชนจำนวนมากที่อำเภอร่อนพิบูลย์และยังปนเปื้อนลงในสิ่งแวดล้อมในบริเวณกว้าง ข้อเสนอการดำเนินการมีดังต่อไปนี้
1.ทบทวนมาตรการดำเนินการที่ได้เคยกระทำมาแล้วในอดีต ผลที่เกิดขึ้นจากมาตรการต่างๆ ปัญหา อุปสรรค เพื่อพิจารณากำหนดมาตรการการดำเนินงานเป็นขั้นตอนและต่อเนื่องในส่วนนี้อาจจัดตั้งคณะทำงานเฉพาะกิจที่ประกอบด้วย นักวิชาการจากองค์กรต่างๆ เพื่อทบทวนองค์ความรู้เท่าที่มีอยู่และจัดทำข้อเสนอแนะมาตรการที่เหมาะสม และได้ผลดี
2. มาตรการที่จะต้องพิจารณากำหนดการดำเนินการ ประกอบด้วย
2.1 การจัดหาน้ำสะอาดเพื่อการบริโภคและอุปโภคให้แก่ประชาชนในต.ร่อนพิบูลย์ ในขณะนี้มีแหล่งน้ำสะอาดที่สามารถนำมาใช้ทดแทนน้ำบ่อตื้นที่ปนเปื้อนด้วยสารหนู อันประกอบด้วย บ่อบาดาลที่หน่วยงานต่างๆ เคยขุดไว้ สิ่งที่จะต้องดำเนินการคือตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำเพื่อประกันว่าบ่อบาดาลเหล่านั้นยังปลอดภัยอยู่ แล้วจัดทำแผนที่บ่อน้าไว้ให้ครบถ้วน บ่อบาดาลใดที่ปนเปื้อนแล้วจะต้องพิจารณาถมหรือ ดำเนินมาตรการอื่นๆในการกำจัดการปนเปื้อนนั้น
จากคลองชลประทานที่กรมชลประทานต่อท่อมาถึงหมู่บ้านแล้ว แต่ยังไม่มีการจัดการให้สามารถนำมาบริโภคและอุปโภคได้
ประปาซึ่งการประปาส่วนภูมิภาคได้ดำเนินการเสร็จเรียบร้อยแล้วหากแต่ขณะนี้ดำเนินการในลักษณะธุรกิจซึ่งเป็นปัญหาต่อการที่จะโน้มน้าวให้ประชาชนเปลี่ยนจากการใช้น้ำบ่อตื้นซึ่งไม่เคยต้องเสียเงินหันมาใช้น้ำประปา
น้ำฝนแม้จะมีปัญหาขาดแคลนบ้างในบางฤดูกาล ก็สามารถใช้ทดแทนได้ดีในบางฤดูกาลหากจะต้องพิจารณาเรื่องภาชนะเก็บกักน้ำที่เหมาะสมกับสภาพพื้นที่และประเพณีความเชื่อของประชาชนในท้องถิ่นด้วย
การดำเนินการที่สำคัญคือการสำรวจคุณภาพน้ำ จัดทำแผนที่คำนวณปริมาณน้ำและความสามารถในการแจกจ่ายให้แก่ประชาชนในพื้นที่โดยให้หน่วยงานต่างๆที่มีความสามารถในการจัดทำระบบน้ำ เช่น ประปาชนบท ประปาภูมิภาค สำนักงานเร่งรัดพัฒนาชนบท ฯร่วมกับประชาชนในพื้นที่พิจารณาจัดแบ่งระบบการจัดสรรน้ำ กำหนดแนวทางในการแจกจ่ายน้ำไปยังหมู่บ้านต่างๆ ตามสภาพพื้นที่ให้สามารถครอบคลุมได้ทุกหมู่บ้านที่พบว่า มีปัญหาการปนเปื้อน
2.2 การจัดการสิ่งแวดล้อมที่ปนเปื้อนด้วยสารหนู ดังที่ได้ทบทวนผลการสำรวจวิเคราะห์วิจัยของหน่วยงานต่างๆ แล้วข้างต้น จะเห็นว่า การปนเปื้อนสารหนูในสิ่งแวดล้อมเกิดขึ้นในบริเวณกว้างขวาง เกิดจากสภาพพื้นที่ดั้งเดิมของร่อนพิบูลย์ร่วมกับกระบวนการแต่งแร่ ลอยแร่ และแม้จนปัจจุบันนี้ก็ยังมีการทำเหมืองแร่แบบเจาะงัน มีการแต่งแร่ลอยแร่ ซึ่งก่อให้เกิดการปนเปื้อนอยู่ตลอดเวลา ตลอดจน กองขี้แร่ที่ทับถมอยู่ในบริเวณที่เคยเป็นแหล่งทำเหมืองก็ยังไม่ได้รับการแก้ไขหรือทำลาย การปนเปื้อนจะยังคงมีอยู่ต่อไปตราบที่ยังมีการทำเหมืองและใช้กระบวนการแต่งแร่เช่นเดิม
การดำเนินการที่สำคัญคือ การสำรวจสภาพพื้นที่อย่างจริงจังเพื่อให้ทราบแหล่งการปนเปื้อนและกระบวนการปนเปื้อนที่ชัดเจน หากพบว่า กองขี้แร่หรือน้ำจากโรงแต่งแร่ยังคงเป็นแหล่งปนเปื้อนที่สำคัญ ก็จะต้องกำหนดกลวิธีในการแก้ไขโดยรีบด่วนเช่นการจัดการทำลายกองขี้แร่ การควบคุมการทำแร่ แต่งแร่และลอยแร่ให้เคร่งครัด รวมไปถึงอาจประกาศเป็นเขตฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม
2.3 การสำรวจการเจ็บป่วยของประชาชนทุกหมู่บ้านในเขตตำบลร่อนพิบูลย์ เพื่อให้ทราบขนาด และความรุนแรงของการเจ็บป่วยด้วยโรคพิษสารหนูเรื้อรังอย่างชัดเจนเนื่องจากข้อมูลที่ผ่านมายังไม่ได้มีการศึกษาอย่างกว้างขวาง การบันทึกข้อมูลไม่ต่อเนื่องรวมทั้งการติดตามผู้ป่วยเก่าที่ได้รับการรักษาไปแล้ว ยังไม่เป็นระบบทำให้ไม่อาจประเมินสภาพการเปลี่ยนแปลงของปัญหาได้อย่างชัดเจน
นอกจากนี้ยังควรดำเนินการวิจัยผลของสารหนูต่อการเจริญเติบโตของเด็ก เนื่องจากพบว่าเด็กนักเรียนที่อาศัยอยู่ในตำบลนี้มีอัตราการพบสารหนูในร่างกายสูงมาก ซึ่งคาดว่าน่าจะมีผลต่อการเจริญเติบโตของร่างกาย โดยเฉพาะด้านการเกิดมะเร็งก่อนวัยอันสมควร และการพัฒนาด้านสติปัญญา
2.4 จัดระบบการเฝ้าระวังคุณภาพน้ำบริโภคและอุปโภคอย่างต่อเนื่อง เท่าที่มีความจำเป็น
2.5 ในด้านการเกษตรนั้น ยังจะต้องมีการประเมินสภาพความเหมาะสมของพื้นที่ต่อการประกอบอาชีพเกษตรกรรมเนื่องจากร่อนพิบูลย์เป็นแหล่งส่งพืชผักไปขายยังจังหวัดอื่นๆใกล้เคียง และแม้แต่ส่งมายังกรุงเทพมหานคร เพื่อพิจารณากำหนดและส่งเสริมอาชีพอื่นๆ ทดแทนการเพาะปลูกพืชผักเพื่อการบริโภค หากพบว่าอาหารมีการปนเปื้อนในระดับสูง
2.6 ปัญหาเรื่องความรับรู้ ความเชื่อและพฤติกรรมการบริโภคน้ำบ่อตื้นของประชาชน ต้องถือเป็นเรื่องสำคัญที่จะต้องพิจารณาหาหนทางแก้ไข เนื่องจากประชาชนส่วนใหญ่ยังไม่มีความเข้าใจและยังคงมีพฤติกรรมแบบเดิมทั้งที่ได้มีความพยายามในการให้สุขศึกษาและประชาสัมพันธ์มามากแล้วก็ตาม ด้านหนึ่งเป็นปัญหาเรื่องความเข้าใจของหน่วยงานราชการที่ดำเนินการประชาสัมพันธ์หรือให้สุขศึกษา ยังไม่เข้าใจสภาพพื้นฐานทางประเพณี วัฒนธรรม และต้นตอของความเชื่ออย่างดีพอ ลักษณะการให้สุขศึกษาจึงเป็นการสอนหรือสั่ง มากกว่าจะให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ไขพฤติกรรมของตนเอง การศึกษาวิจัย
ด้านความเชื่อ ความรับรู้และพฤติกรรมที่ผ่านมา ก็สามารถจะให้ข้อมูลเบื้องต้นในการพิจารณา กำหนดกลวิธีในการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของประชาชนในพื้นที่ได้เป็นบางส่วนซึ่งอาจต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมในบางประเด็น โดยเฉพาะในประเด็นเรื่องการใช้น้ำ และการบริโภคอาหารของประชากรกลุ่มอื่นๆ
2.7 การทบทวนองค์ความรู้ต่างๆ ที่ผ่านมาจะเป็นแนวทางให้สามารถกำหนดคำถามการวิจัยที่สำคัญต่อการแก้ไขปัญหาซึ่งรัฐบาลจะต้องให้ความสำคัญ และจัดสรรงบประมาณเพื่อการวิจัยให้เป็นการเฉพาะ
2.8 จัดตั้งองค์กรท้องถิ่น ทั้งภาครัฐ เอกชน และชุมชนให้เข้มแข็งสามารถเป็นแกนในการประสานและระดมความช่วยเหลือจากส่วนต่าง ๆได้อย่างเหมาะสม
2.9 เนื่องจากค่ามาตรฐานที่ใช้อยู่โดยทั่วไป เป็นค่ามาตรฐานในภาวะปกติซึ่งจะไม่ทำให้มีการรับเข้าไปในร่างกายเป็นจำนวนมาก และเป็นเวลานาน อีกประการหนึ่ง ค่ามาตรฐานในอาหารของประเทศไทยก็สูงกว่ามาตรฐานสากลอยู่ถึง4 เท่า ในสภาวะที่มีการปนเปื้อนสูงเช่นในพื้นที่นี้น่าจะได้มีการพิจารณาปรับค่ามาตรฐานให้ต่ำลงกว่าเดิม โดยระดมผู้เชี่ยวชาญในส่วนต่างๆ เข้าร่วมประชุมให้ความเห็นเพื่อกำหนดค่ามาตรฐานสารหนูทั้งในระดับประเทศ และระดับเฉพาะพื้นที่
————-
หมายเหตุ-บทความชิ้นนี้คัดเนื้อหาบางส่วนมาจากเอกสาร “ปัญหาสารหนู อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช” ซึ่งทบทวนและเรียบเรียงโดยแพทย์หญิงจันทร์เพ็ญ ชูประภาวรรณ สถาบันวิจัยสาธารณสุขไทย มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ จัดพิมพ์เมื่อ มีนาคม 2537
ขอบคุณภาพจากหนังสือภาพถ่าย “รอยเหมือง : สารคดีภาพเล่าเรื่องเหมืองแร่ในเมืองไทย”โดยบำเพ็ญ ไชยรักษ์ และเริงฤทธิ์ คงเมือง
————-
