
คำบอกเล่าของหลายคนบอกตรงกันว่า ชาวจีน ที่เริ่มมาขยายทำเหมืองแร่ใหญ่ในร่อนพิบูลย์ จในครศรีธรรมราช คนแรกคือ “นายอึ้ง ค่ายถ่าย” เข้ามาเปิดกิจการเหมืองหาบต้องใช้คนงานจำนวนมากจึงมีทั้งกุลีคนจีนและคนไทยไปทำงานในเหมือง นอกจากนี้ ยังมีบริษัท ยิบอินซอยสินแร่พิบูลย์ จำกัด มาเปิดกิจการซื้อขายแร่ในตลาด
กลุ่มคนจีนทำเหมืองขุดเหมืองหาบอยู่นับร้อยปีตั้งแต่หลังช่วงสมัยรัชกาลที่ 5 จนต่อมาเมื่อมีชาวออสเตรเลีย ภายใต้เครือจักรภพอังกฤษในตอนนั้นเข้ามาสำรวจแร่บนภูเขาและพบว่าสินแร่มีปริมาณมากและคุณภาพดี จึงได้นำเครื่องจักรเครื่องยนต์ต่างๆ เข้ามาและเริ่มต่อเรือขุดลำแรกที่บ้านเถลิง
เรือขุดที่ว่านี้มีขนาดใหญ่เพื่อขุดหาแร่ดีบุกและวุลแฟรม โดยบริษัท ทุ่งคาฮาร์เบอร์ ซึ่งเดิมเคยทำเหมืองแร่ดีบุกในทะเลและบนบกอยู่ภูเก็ต แต่เมื่อแร่ที่ภูเก็ตเริ่มลดน้อยลงจึงได้มีการขยายกิจการเหมืองแร่และพัฒนาเรือขุดบนบกมาใช้ขุดแร่ที่ร่อนพิบูลย์เพิ่มอีกหลายบ่อ
“ผมเชื้อสายจีนย้ายมาจากภูเก็ต เพราะพ่อสามารถพูดภาษามาเลย์ได้ ทำให้ผู้จัดการของบริษัท ทุ่งคาฮาร์เบอร์ ตอนนั้นจ้างพ่อมาทำงานเป็นล่ามอยู่ภูเก็ต พอบริษัทมาต่อเรือขุดที่ร่อนพิบูลย์ พ่อก็ติดตามมา ทำให้ผมเติบโตขึ้นมาในเหมือง” สมบูรณ์ อาพัทธนานนท์ อดีตนายเหมือง เล่าความเป็นมาให้ฟังพร้อมอธิบายถึงการเข้ามาของบริษัทเหมืองแร่รายใหญ่
“เรือขุดแร่ที่นี่มันขุดอยู่บนบกนะ ไม่ได้ขุดในน้ำ มีป่าไม้ตรงไหนตัดออกหมด เหลือไม้เล็กไม้น้อย มันก็จะขุดบดไปเลย บนหัวเรือจะมีหัวสว่านไฮดรอลิค เครื่องยนต์ดีเซล คนงานในเรือนับร้อยคน เมื่อเรือทำงานหัวสว่านขุดจะขุดส่งดินเข้ามาในเครื่องแยกแร่ออก ก่อนส่งดินกากแร่ออกไปท้ายเรือได้ไกล 400 – 800 ม. ทำงานขุดทีก็ลึกประมาณ 20 – 30 เมตร เรือนี้ขุดตั้งแต่เขาร่อนนา ในตลาด ข้ามถนนสายเอเชียกลางเมืองร่อนพิบูลย์ หมายถึงเกือบทุกตารางนิ้วเลยก็ว่าได้ เมื่อเรือขุด ขุดมูลดินได้ความลึก ความกว้าง ตามกำหนดหมดสายแร่แล้วมันก็เคลื่อนไปข้างหน้าเรื่อยๆ”
โกแอ๊ด หรือ สุธรรม ชยันต์เกียรติ เล่าถึงความหลังว่า “เรือขุดทำงานเหมือนขุดดินที่มีแร่มาละลายน้ำ ได้แร่ไปขาย ส่วนดินก็ทิ้งละลายลงไปตามแหล่งน้ำ เพราะส่วนใหญ่เรือขุดแร่จะขุดที่เชิงเขาที่เป็นแหล่งต้นน้ำแล้วน้ำล้างแร่นั้นก็ไหลไปสู่ที่ลุ่มซึ่งมีสภาพเป็นเหมือนป่าลุ่มป่าพรุ บริเวณบ้านทุ่งหล่อ บ้านเกยเชน และบ้านทุ่งเลน ทำให้น้ำในแหล่งลุ่มลงไปขุ่น จึงมีชาวบ้านหลายคน รวมตัวกันเพื่อขับไล่เรือขุดให้ออกไปจากพื้นที่ เพราะแหล่งน้ำเสียหายไม่มีน้ำกินน้ำใช้”
ขณะที่ข้าราชการรายของกรมทรัพยากรธรณีรายหนึ่ง ระบุไว้ในเวทีวิชาการครั้งหนึ่ง ว่า“ที่ร่อนพิบูลย์มันมีปัญหาเรื่องไข้ดำก็เพราะชาวบ้านเที่ยวร่อนแร่อย่างไม่มีแบบแผน ใครนึกจะขุดก็ขุด จะร่อนก็ร่อน จะทิ้งเศษของเสียตรงไหนก็ทิ้ง และเมื่อมีปัญหาไข้ดำ ทางราชการแนะนำว่า ให้เลิกดื่มน้ำบ่อตื้นก็ยังไม่เลิกดื่มอยู่นั่นแหละ แล้วปัญหามันจะหมดไปได้อย่างไร”
“ไข้ดำ” หรือพิษสารหนูเรื้อรัง (Chronic Arsenic Poisoning) ทำให้ร่อนพิบูลย์เป็นที่รู้จักมากกว่าการที่ร่อนพิบูลย์เคยเป็นแหล่งแร่ในอดีต และกว่าจะรู้ว่ามีการป่วยไข้ด้วยพิษสารหนู ดินแดนนี้ก็ผ่านการทำเหมืองแร่หลายรูปแบบมาแล้วนับร้อยปี จนเมื่อปี 2530 ได้ตรวจพบประชาชนป่วยเป็นโรคไข้ดำ ซึ่งมีสาเหตุมาจากการ
มีสารหนูสะสมอยู่ในร่างกายมากเกินปกติ เนื่องจากการดื่มน้ำจากบ่อน้ำผิวดินที่มีการปนเปื้อนของสารหนู และสัมผัสสารหนู หรือสารประกอบของสารหนูในสิ่งแวดล้อม
สื่อมวลชนได้รายงานความรุนแรงของโรคพิษสารหนูในพื้นที่ทำเหมืองแร่โดยเฉพาะในเขตเขาร่องนา เขาสรวงจันทร์ ที่ปิดกิจการเหมืองแร่มานานแล้ว และชาวบ้านแสดงอาการเจ็บป่วยเพิ่มจำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ เพราะการสะสมสารพิษมาอย่างยาวนานโดยไม่รู้ตัว มีการระบุว่าจำนวนเตียงผู้ป่วยในอำเภอไม่พอกับผู้ป่วยโรคไข้ดำพุ่งสูงถึง 6,000 คน
ราวปี 2540 กรมทรัพยากรธรณีเข้าไปจัดเก็บกากขี้แร่และทำหลุมฝังกลบ แต่จากผลการศึกษาของกรมควบคุมมลพิษในเวลาต่อมา ยังคงชี้ว่าบางหมู่บ้านในพื้นที่รอบๆ เขาร่องนา – สรวงจันทร์ มีความเสี่ยงต่อการเป็นโรคมะเร็งในอัตรา 1 คน ในทุกๆ 20 คน และผลจากแบบจำลองทางคณิตศาสตร์แสดงการปนเปื้อนในจุดศูนย์กลางของอำเภอร่อนพิบูลย์ ชี้ว่าหากไม่มีการแก้ไขการปนเปื้อนในอีก 50 ปีข้างหน้า จะมีสารหนูกระจายทั่วทั้งอำเภอ
การดื่ม หรือใช้น้ำจากบ่อน้ำตื้น น้ำบาดาล น้ำฝน และน้ำประปา เป็นช่องทางรับสัมผัสสารหนูที่เกิดขึ้นในร่อนพิบูลย์ นอกจากนี้ อาจจะเกิดจากการหายใจเอาฝุ่นที่มีสารหนูเข้าไป การกินโดยไม่ได้ตั้งใจ หรือกินอาหารที่ปนเปื้อนสารหนูทั้งผัก ผลไม้และเนื้อสัตว์ โดยเฉพาะสัตว์น้ำ ปลา กุ้ง หรือการสัมผัสทางผิวหนัง ซึ่งจะก่อให้เกิดอันตรายต่อสุขภาพ
สัมผัสสารหนู ยังทำให้เกิดมะเร็งต่ออวัยวะภายใน เช่น มะเร็งปอด มะเร็งตับ มะเร็งไตหรือมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ เป็นต้น อาการที่จะแสดงออกให้เห็น เช่น ผิวเกิดเป็นสีดำผิดปกติ (hyperpigmentation) เป็นตุ่ม (keratosis) และรวมถึงปัญหาในระบบทางเดินเส้นเลือด
“ยุคผมไม่เห็นความรุ่งเรืองของเหมืองแร่ที่เล่าๆ กัน เห็นแต่ความทรุดโทรมของคนและสิ่งแวดล้อม ตลาดร่อนพิบูลย์เดิมชื่อบ้านท้ายเรือ ตั้งอยู่ท้ายเรือขุด หลังจากมีคนไปโรงพยาบาลแล้วพบว่าตายเพราะเม็ดสีดำๆ ตามตัว หมอบอกว่าเป็นไข้ดำ ก็เริ่มมีกลุ่มคนต่างๆ เข้ามาบอกว่าจะมาช่วยแก้ปัญหา เช่น การขุด ‘ลางโกง’ หรือสารเหลืองที่ใช้ในการแยกดีบุกให้บริสุทธิ์ของบางเหมือง มารู้ทีหลังว่ามันเป็นพิษ รัฐบาลมาเก็บกวาดดินใส่กระสอบไปฝังกลบที่บนเขา ประกาศห้ามดื่มและใช้น้ำบ่อตื้น และต่อมาก็มีความพยายามจะประกาศเป็นเขตควบคุมมลพิษ ทำให้ผัก ผลไม้ ขายไม่ได้ คนร่อนพิบูลย์ก็เป็นที่รังเกียจ เพราะเป็นพวกที่เป็นโรคไข้ดำ ผมเกลียดคำนี้ เวลาคุยกับผมอย่าใช้คำว่าโรคไข้ดำ” ณรงค์ จำนงนาญ อายุ 46 ปี ประธานชุมชนตลาดร่อนพิบูลย์หรือชุมชนท้ายเรือ กล่าวถึงสถานการณ์ในชุมชน หลังจากที่มีการค้นพบผู้ป่วยโรคพิษสารหนูเป็นจำนวนมากในตำบลร่อนพิบูลย์ ที่ทำให้เกิดผลกระทบต่อเศรษฐกิจและภาพพจน์ ตลอดจนศักดิ์ศรีของคนร่อนพิบูลย์
“มันไม่ใช่ทั้งหมด ทั้งร่อนพิบูลย์ แต่มีเพียงไม่กี่หมู่บ้านเท่านั้น มังคุด ทุเรียนพืชผัก ที่ร่อนพิบูลย์ ไม่ได้มีพิษสารหนูทั้งหมด เรายอมรับว่าน้ำดื่มบางแห่งเป็นพิษและมีคนป่วยจริงแต่ไม่ใช่ทุกคนเป็นไข้ดำ เป็นตัวเชื้อโรค” ประธานชุมชนย้ำอย่างจริงจัง และไม่เห็นด้วยกับการประกาศเขตควบคุมมลพิษทั้งอำเภอ แต่ควรมี
การจัดการพื้นที่เฉพาะที่มีปัญหาจริง
เดือนกรกฎาคม 2531 ได้มีการสำรวจสุขภาพของคนในตำบลร่อนพิบูลย์จำนวน 15,988 คน พบประชากรที่มีอาการของไข้ดำจำนวน 419 คนใน 4 หมู่บ้านที่เคยเป็นพื้นที่ทำเหมืองแร่เก่าและบริเวณใกล้เคียง โดยสารหนูที่พบในสิ่งแวดล้อมเกิดจากน้ำเป็นตัวพา และเมื่อเก็บตัวอย่างน้ำในแหล่งน้ำต่างๆ ไปตรวจ พบว่าบ่อน้ำ
ในบ้านของผู้ที่มีอาการป่วยนั้นมีค่าเฉลี่ยปริมาณสารหนู 1.40 มิลลิกรัมต่อลิตร
ขณะที่ในบ่อของผู้ที่ไม่มีอาการมีระดับสารหนูไม่เกิน 0.58 มิลลิกรัมต่อลิตร ทั้งนี้ ทั้งสองกลุ่มมีระดับสารหนูเกินมาตรฐานที่องค์การอนามัยโลกกำหนดระดับสารหนูในน้ำไว้ กลุ่มผู้มีความเสี่ยงสูงที่ได้ส่งน้ำเข้าตรวจพบว่าร้อยละ 45.2 ของแหล่งน้ำที่ส่งเข้าตรวจมีระดับสารหนูสูงเกินค่ามาตรฐาน และในปีดังกล่าวในอำเภอ
ร่อนพิบูลย์พบผู้ป่วยที่มีอาการในระยะเริ่มต้นของโรคมะเร็งผิวหนัง และเป็นมะเร็งผิวหนังแล้วจำนวนทั้งสิ้น 35 ราย (วิภารัตน์ พฤติกิตติ และคณะ, 2533)
ต่อมามีการศึกษาผลกระทบของสารหนูเรื้อรังในผู้ป่วยจำนวน 1,231 รายซึ่งเป็นโรคมะเร็งผิวหนัง เนื่องจากการดื่มน้ำปนเปื้อนสารหนู โดยแบ่งระยะตั้งแต่ยังไม่พบรอยโรคบนผิวหนัง แต่ปริมาณสารหนูในเล็บ และเส้นผมสูงขึ้น (ธาดา เปี่ยมพงศ์และคณะ, 2532) ระยะการแสดงอาการของผู้ป่วยเริ่มต้นตั้งแต่เกิดมีตุ่มเม็ดสีบริเวณฝ่ามือ มีตุ่มน้ำบนผิวเท่าหัวเข็มหมุด ซึ่งจะเพิ่มจำนวนตุ่มน้ำมากขึ้น มีการเปลี่ยนแปลงของเม็ดสีบนผิวหนัง เป็นตุ่มเนื้อคล้ายหูด หรือเกิดเซลล์มะเร็งผิวหนัง โดยอาการเหล่านี้จะมีระยะแฝงของโรคก่อนที่จะมีอาการโรคปรากฏ 6 เดือน ทั้งนี้ พบผู้ป่วยที่อายุน้อยที่สุดที่มีอาการของโรคอายุ 1 ปี 6 เดือน
“ตอนนั้นผมอายุ 25 ปี จะแต่งงานเลยไปหาหมอเพราะตามตัวมีลายจุดสีดำๆขึ้นเต็มไปหมดเกรงว่าจะเป็นโรคร้าย หมอจึงตัดชิ้นเนื้อไปตรวจ แล้วหมอก็บอกว่าไม่ต้องกลัวมัน ก็เหมือนกับไฝไม่ใช่โรคติดต่อ แต่ความเป็นจริงแล้วในหมู่บ้านได้ข่าวว่ามีคนตาย มีคนป่วยมากในละแวกบ้าน เช่น อยู่ดีๆ ก็เป็นไข้ เป็นโรคไต ฉี่เป็นเลือด มีติ่งเนื้อตามร่างกาย แต่เราก็ไม่ได้เอะใจว่าเกิดอะไรขึ้น ต่อมาผมก็มีอาการป่วยอย่างอื่นเช่นฉี่เป็นเลือด แล้วก็ไปหาหมออีก คราวนี้หมอบอกว่าเป็นไข้ดำ จึงได้รู้ว่าเป็นเพราะสารหนูที่ปนเปื้อนอยู่ในบ่อน้ำที่เราสัมผัสมาตั้งแต่เด็กๆ
“คนที่ร่อนพิบูลย์มารู้จัก ‘ไข้ดำ’ในสมัยพลเอกเปรม ติณสูลานนท์ เป็นนายก เมื่อหมอตรวจพบคนป่วยเพราะพิษสารหนูจากการทำเหมืองแร่ ไข้ดำที่ว่านี้จะมีอาการไม่ใช่เฉพาะที่ผิวหนัง แต่อาจจะมีอาการที่ไต ตับ ถุงน้ำดี จึงได้นึกถึงเพื่อนรุ่นเดียวกันกับผมมีอายุเพียง 30 – 40 ปีก็ตายแล้ว คนในครอบครัวผมเองที่เข้าใจว่าตายเพราะเป็นโรคไตวาย เช่น พี่ชายผม น้องชายคนเล็กของผมตาย เข้าใจว่าเป็นโรคไต แต่ที่ตัวเขาก็มีผื่นเม็ดสีดำบนผิว สองคนนั้นตายไปแล้ว ส่วนผมโชคดีเพราะออกจากที่นี่ไปตั้งแต่ตอนอายุ 7 ขวบ ไปเรียนที่นครศรีธรรมราช และกลับมาบ้านยายตอนปิดเทอมเท่านั้น ทำให้ยังรอดชีวิตมาได้ การทำเหมืองโดยเทคโนโลยีใหญ่ๆ แบบเรือขุดนี้ดำเนินการอยู่ราวกว่า 50 ปี พื้นดินที่สมบูรณ์หายไปสิ้น คนท้องถิ่นได้แต่เก็บหาร่อนแร่เศษที่ท้ายเรือ เมื่อแร่หมด เรือถอนไปหมด ความรุ่งเรืองของร่อนพิบูลย์ก็หายไปหมด คนเริ่มออกไป พื้นที่หลายหมื่นไร่ เหลือแต่เศษดินเศษทรายปลูกอะไรไม่ขึ้น ในพื้นที่เหมืองเก่าปลูกขึ้นก็มีพิษ ทิ้งหลุมน้ำมีพิษไว้จำนวนมาก” สุธรรม ชยันต์เกียรติ อดีตเด็กน้อยที่เคยเติบโตขึ้นข้างเรือขุดแร่ที่ร่อนพิบูลย์กล่าวถึงปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นและความรับรู้เรื่องโรคจากสารหนู
“คุณยายแป้น เป็นคนบ้านม่วงงาม เป็นคนอ่านหนังสือออกเขียนได้ เหมืองขุดมาใกล้บ้านและปล่อยของเสียน้ำสกปรกมากก็เดือดร้อนไปแจ้งร้องเรียนต่อนายอำเภอแต่ก็ไม่มีการแก้ปัญหา ยายแป้น เลยตัดสินใจเอาขวดมากรอกน้ำในบ่อแล้วนำไปให้นายเหมืองที่เป็นฝรั่งบอกว่า ‘ไอ้หรั่ง!…มึงกินน้ำนี้ให้กูดูหน่อย’ นายเหมืองฝรั่งคนนั้นปฏิเสธบอกว่า ‘น้ำมันสกปรกกินไม่ได้’ ยายแกเลยว่า ‘เรือขุดของมึงทำให้น้ำสกปรก หรั่งกินไม่ได้ไทยก็กินไม่ได้เหมือนกัน’ ระยะหลังนี้คนงานเหมือง ชาวบ้าน และนายเหมือง เกิดทะเลาะวิวาทกันเป็นประจำ มีชาวบ้านบางคนไปขโมยแร่มาขายก็มี”
ในที่สุดก็ปรากฏชัดเจนว่าน้ำที่ยายแป้นนำใส่ขวดไปเสนอให้ “ไอ้หรั่งกิน” นั้นคือสาเหตุความป่วยไข้ของคนร่อนพิบูลย์ ภาพป่าหนาทึบบนเขาศักดิ์สิทธิ์ที่มีเทวดาเฝ้าดูอยู่ทุกลูกนั้นเริ่มหายไป หิน ดิน ทราย ที่ถูกขุดตะกุยตักด้วยเหมืองแบบเจาะงันขนาดเล็ก มาเป็นเหมืองหาบ เหมืองเรือขุด คนท้องถิ่นสมัยนั้นย่อมมองเห็นความ
เปลี่ยนแปลงเหล่านั้นและคาดการณ์ถึงผลที่จะเกิดกับพวกเขา
ได้มีการตรวจหาสารหนูในเส้นผม เล็บ เลือด และปัสสาวะ ของสตรีขณะตั้งครรภ์ และน้ำนมหลังคลอดบุตรที่ ตำบลร่อนพิบูลย์ อำเภอร่อนพิบูลย์ จำนวน104 ราย พบระดับสารหนูที่สูงกว่าปกติในเส้นผม 21 ราย ในเลือด 47 ราย ใน ปัสสาวะ 18 ราย และตรวจพบสารหนูในน้ำนมมารดา อีก 11 ราย และศึกษาในบุตร
ที่กำเนิดจากสตรีเหล่านี้พบสารหนูในเส้นผม 14 ราย ในเล็บ 13 ราย และมีค่าสูงกว่าปกติ 6 ราย และตรวจพบสารหนูจากสายสะดือด้วย แสดงว่าเด็กมีโอกาสรับสารหนูระหว่างอยู่ในครรภ์มารดาและมีโอกาสรับเพิ่มขณะรับนมมารดา (อรุณ รัตนปริคณน์,2535)
ทิวเขาที่เคยเป็นแหล่งทำเหมืองแร่ในร่อนพิบูลย์นั้น เป็นแหล่งต้นน้ำที่จะไหลไปยังแม่น้ำปากพนัง และจากการศึกษาการปนเปื้อนของสารหนู แคดเมี่ยม และตะกั่วในลุ่มแม่น้ำปากพนัง พบว่าปริมาณการปนเปื้อนของแคดเมี่ยมและตะกั่วทั้งในน้ำ และตะกอนท้องน้ำ มีค่าอยู่ในเกณฑ์ปกติ แต่พบว่าปริมาณสารหนูในแม่น้ำปากพนัง มีระดับสูงระหว่าง 21.02 – 427.07 ppm และในตะกอนท้องน้ำมีระดับสูง 6.89 – 381.247 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม (วรพิณ วิทยวราวัฒน์,2537)
อีกทั้งยังมีงานศึกษาถึงการปนเปื้อนของสารหนูในพืชน้ำ และสัตว์น้ำบริเวณตำบลร่อนพิบูลย์จนถึงลุ่มน้ำปากพนัง พบว่าปริมาณสารหนูในพืชน้ำ มีค่าระหว่าง 0.23 – 0.97 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม โดยพืชที่พบมากที่สุดคือผักตบชวา ส่วนสัตว์น้ำมีค่าอยู่ระหว่างตรวจไม่พบ – 2.45 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม โดยพบสูงสุดในหอยขมปริมาณสารหนูในน้ำมีค่าตั้งแต่ ตรวจไม่พบ – 0.246 มิลลิกรัมต่อลิตร และในดินตะกอนมีค่าตั้งแต่ 100.70 – 1854.84 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม โดยพบว่าในน้ำและดินตะกอนมีปริมาณสารหนูสูง (ตรีรัตน์ ทองบริบูรณ์. 2540)
“คืนวันหนึ่งในต้นเดือนพฤศจิกายน 2531 มีฝนตกหนักติดต่อกันหลายวัน ชาวบ้านที่อาศัยอยู่ใกล้เขตภูเขาได้ยินเสียงจากภูเขาคล้ายเสียงน้ำเดือดในหม้อใบใหญ่ ไม่กี่วันต่อมาเขาร่อนนา บริเวณบ้านร่อนนา ก็พังทลายราบลงทับถมร่องน้ำสายห้วยร่อนนาเดิมที่เคยไหลตลอดปีตื้นเขินและแห้งขอด ข่าวว่าเป็นเพราะชาวบ้านไปตัดไม้ทำลายป่า แต่จริงๆ แล้วเป็นเพราะภูเขาถูกทำลายมานานแล้วจากเหมืองแร่” บุญธรรม เมืองสีนุ่น ชาวบ้านเถลิง เล่าถึงเหตุการณ์ภัยธรรมชาติครั้งหนึ่งในร่อนพิบูลย์
เขาให้ความเห็นว่า เมื่อมองย้อนกลับไปนับร้อยปีของการทำเหมืองใหญ่ที่ร่อนพิบูลย์นั้น คนพื้นถิ่นจริงๆ แล้วเป็นเพียงแค่แรงงานในเหมืองเป็นกุลีขายแรงงานเก็บหาเศษแร่ในสายพานการผลิตแร่ แม้ทำให้มีรายได้เลี้ยงตัวมาได้ระยะหนึ่งแต่มันก็เพียงสั้นๆ
“ยุคเหมืองแร่สำหรับคนร่อนพิบูลย์ ผมว่าเป็นเหมือน ‘ยุคทาส’ ที่คนท้องถิ่นเป็นทาสในระบบการผลิตแร่ ส่วนที่พวกเขาได้ก็เพียงเที่ยวเก็บหาเศษแร่ที่ลอดช่องถี่ของเหมืองมายังเลียง ขณะที่แร่ก้อนใหญ่ถูกฉวยไปแล้ว มีการสร้างรูปปั้นแม่นางร่อนแร่ไว้หน้าที่ว่าการอำเภอร่อนพิบูลย์ ผมว่ารูปปั้นนั้นเป็นอนุสาวรีย์ของความเป็นทาส”ชาวร่อนพิบูลย์คนนี้กล่าวด้วยถ้อยคำอันร้อนแรง
ความเห็นเช่นนี้อาจจะไม่ได้กล่าวรุนแรงเกินจริง เมื่อพิจารณาการลงทุนทำเหมืองแร่ขนาดใหญ่ในร่อนพิบูลย์ในห้วงอันยาวนานที่ผ่านมา ซึ่งทำให้มีการเปลี่ยนแปลงวิธีการผลิตจากการร่อนแร่มาเป็นการทำเหมืองแร่ที่เพิ่มเทคนิคการผลิตให้ทันสมัยขึ้น แต่กิจการเหมืองแร่ซึ่งควรจะนำการพัฒนาเศรษฐกิจสาขาอื่นกลับไม่ได้เป็นเช่นนั้น เพราะการผลิตแร่เป็นไปเพื่อเป็นสินค้าส่งออก และที่สำคัญนายทุนต่างชาติเป็นผู้ควบคุมปัจจัยการผลิตทั้งหมด กำไรที่ได้ย่อมถูกควบคุมออกไปนอกประเทศมิได้ตกอยู่กับคนท้องถิ่น หรือประเทศแต่อย่างใด“เหลืองๆเรืองๆทาบฟ้า หมอกหนาบังงเจ้าศร้าหมอง สายหน่อยค่อยมีแสงเรืองรอง สาดส่องเวหาหมอกหนาจาง” ตอนหนึ่งจากบทกวีชื่อ “เช้ารามโรม”ประพันธ์โดย มงคล ฤทธิมนตรี กวีหนุ่มใหญ่ชาวบ้านตลาดร่อนพิบูลย์
“เหลืองๆเรืองๆทาบฟ้า หมอกหนาบังงเจ้าศร้าหมอง สายหน่อยค่อยมีแสงเรืองรอง สาดส่องเวหาหมอกหนาจาง” ตอนหนึ่งจากบทกวีชื่อ “เช้ารามโรม”ประพันธ์โดย มงคล ฤทธิมนตรี กวีหนุ่มใหญ่ชาวบ้านตลาดร่อนพิบูลย์
——–
หมายเหตุ-งานเขียนและภาพชุดนี้คัดลอกเนื้อหาบางตอนจากหนังสือ “เมฆปริศนา ประวัติศาสตร์บอกเล่าเรื่องเหมืองแร่ในเมืองไทย”โดยบำเพ็ญ ไชยรักษ์และเริงฤทธิ์ คงเมือง