ปิยนันท์ จิตต์แจ้ง
เมื่อ “เทคโนแครตสายการเมือง” ก้าวขึ้นคุมจังหวะ แต่คนปลายน้ำยังติดอยู่ในเขตสังเวย ในเขตควบคุมมลพิษ นอกเขตภัยพิบัติสารพิษจากโลหะหนัก
การขยับตัวอย่างฉับพลันของกลไกรัฐในช่วงไม่กี่วันที่ผ่านมา โดยเฉพาะบทบาทของ ศ.ดร.ยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ (ดร.เชน) ในฐานะรองนายกรัฐมนตรีควบ รมว.อว. ที่ก้าวขึ้นมาถือทั้งงบวิจัยและทำหน้าที่มือประสานงาน 6 มาตรการด่วน ดึงทั้ง ปภ. มหาดไทย เกษตรและสหกรณ์การเกษตร ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อุตสาหกรรม และ สมช. มานั่งร่วมโต๊ะเคาะมาตรการ พร้อมหอบหลักฐานแสงซินโครตรอนและลายนิ้วมือไอโซโทปขึ้นไปปักกิ่งร่วมกับนายกรัฐมนตรี ก่อนกลับมาตั้งวงเจรจา 3 ฝ่าย (JWG) สะท้อนให้เห็นการเปลี่ยนโหมดทางการเมืองที่รวดเร็วผิดตาเมื่อเทียบกับความนิ่งเฉยอันยาวนานที่ผ่านมา
การหยิบ “วิทยาศาสตร์การทูต” ขึ้นมาเป็นดาบเบิกทางเจรจากับจีนและเมียนมา คือการใช้ภาษาทางเทคนิคที่คู่เจรจาเคยเรียกหาและปฏิเสธได้ยากกว่าการเปิดหน้าชนด้วยฝ่ายความมั่นคงหรือฝ่ายปกครอง ทว่าในภาพใหญ่ของห่วงโซ่อุปทานแร่ยุทธศาสตร์ ภาวะที่คนตัวใหญ่ในตลาดโลกต่างรู้ดีว่าต้นน้ำเกิดความเสียหายแต่กลับโยนภาระการพิสูจน์ซ้ำแล้วซ้ำเล่ากลับมาให้คนปลายน้ำและผู้เสียหายแบกเอง ยังคงเป็นความย้อนแย้งที่ขมขื่น ขณะเดียวกัน การเคาะงบวิจัยเร่งด่วน (Fast-Track) ในค่าย อว. อย่างฉับพลันย่อมเกิดขึ้นไม่ได้หากไร้ไฟเขียวทางการเมือง จึงต้องจับตาต่อไปว่าหมากเกมนี้เป็นเพียง “พื้นที่ทดลองอำนาจ” (Sandbox) เพื่อเร่งสร้างผลงานก่อนขึ้นโต๊ะเจรจาและดับไฟกระแสสังคม หรือจะถูกยกระดับเป็นระบบคุ้มครองชีวิตคนในประเทศได้จริง
เมื่อแกะรอยตำแหน่งแห่งที่ของ ดร.เชน บนกระดานการเมือง จะเห็นภาพการประสานผลประโยชน์ระหว่างเทคโนแครตสายวิชาการที่มีฐานเชื่อมโยงกับขั้วเพื่อไทยและตระกูลใหญ่เมืองเหนือ กับขั้วมหาดไทยและภูมิใจไทยของนายกฯ อนุทิน ทั้งสองขั้วต่างมีเหตุผลทางการเมืองร่วมกันในการเปิดทางให้เดินงาน เพราะวิกฤตสารหนูได้ลุกลามจนไม่อาจนิ่งเฉยได้อีกต่อไป หากไม่เร่งตอบสนองย่อมเสี่ยงต่อคะแนนนิยมและความเชื่อมั่นของรัฐบาลทั้งกระดาน
อย่างไรก็ตาม การเปิดทางให้เล่นย่อมมาพร้อมกับ “เส้นแดง” และ “เพดานอำนาจ” ที่ถูกขีดไว้อย่างชัดเจน สิ่งที่ ดร.เชน เอื้อมถึงและสั่งการได้เต็มมือคืองบประมาณวิจัยและนวัตกรรมในสังกัด อว. เอง ทั้ง สกสว. วช. สวทช. และสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน รวมถึงบทบาทหัวหอกด้านเทคนิคบนโต๊ะ JWG ซึ่งหากทำสำเร็จย่อมได้แต้มร่วมกัน แต่หากสะดุดก็เป็นความรับผิดชอบของตัวผู้เล่นหลักเอง
ในทางกลับกัน ดร.เชน ไม่ได้ถือ “ก๊อกเงินงบกลางก้อนใหญ่” และไม่มีอำนาจสั่งการกระทรวงมหาดไทยหรือผู้ว่าราชการจังหวัดโดยตรง เพราะกลไกฝ่ายปกครองและ ปภ. ยังอยู่ในมือของ นายกรัฐมนตรี อนุทิน ชาญวีรกูล นี่คือคำตอบว่าเหตุใดมาตรการที่ถูกผลักดันจึงออกมาในรูปของ “เขตควบคุมมลพิษ” ภายใต้กฎหมายของกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ไม่ใช่ “เขตภัยพิบัติ” ตาม พ.ร.บ. ปภ. ของมหาดไทย ส่งผลให้เงินทดรองราชการฉุกเฉินของมหาดไทยและกระทรวงการคลังที่อยู่ในมือผู้ว่าราชการจังหวัดยังไม่ถูกปลดล็อกออกมาใช้เยียวยาหรือบรรเทาทุกข์หน้างานได้ทันที
ขณะเดียวกัน เขตแดนของปัญหายังถูกตีกรอบจำกัดไว้เพียงลุ่มน้ำกกและแม่น้ำสาย ซึ่งเป็นเหมือนพื้นที่ทดลองเล่นอำนาจเพื่อเก็บแต้มคืนกลับให้รัฐบาล โดยกันเอาแม่น้ำโขง แม่น้ำกระบุรี และแม่น้ำสาละวิน ออกไปจากลิสต์เขตควบคุมมลพิษ ทำให้เกมนี้ไม่แตะต้องปัญหาการขุดทรายร่อนทองกลางแม่น้ำโขง ไม่ครอบคลุมตะกอนพิษที่นอนก้นรอวันฟุ้งกระจายในพื้นที่เชียงแสน เชียงของ และเวียงแก่น ไม่กระทบโครงการเขื่อนที่กำลังเดินหน้า และแม้จะขยับเรื่องการสกัดสารตั้งต้นเหมืองแร่ผ่านกลไก สมช. แต่ก็ยังไม่มีการสั่งปิดการค้าแร่ผ่านแดนอย่างถาวร คล้ายกับการ “ตัด” ในหลายกรณีที่ผ่านมาซึ่งตัดได้เพียงบางส่วนโดยไม่กระทบเส้นเลือดใหญ่ของกลุ่มทุนและผลประโยชน์ชายแดน
เบื้องหลังแรงสั่งการที่บีบให้รัฐบาลต้องเร่งจัดโซนพื้นที่ในเวลานี้ ไม่ได้เกิดจากความเห็นอกเห็นใจคนปลายน้ำเป็นหลัก แต่เกิดจากความกลัวว่าวิกฤตจะลุกลามไปกระทบตัวเลขเศรษฐกิจการส่งออกข้าวและสินค้าเกษตรอื่น รวมถึงความหวั่นไหวของผู้บริโภคในเมืองเมื่อรู้สึกว่าจานข้าวของตนอาจปนเปื้อนสารหนู การเร่งขีดโซนจึงเป็นไปเพื่อปกป้องผลประโยชน์และตลาดภายนอก มากกว่าการปลดล็อกเงินเยียวยาให้คนในพื้นที่
ขณะที่งบประมาณที่ตามมากับการประกาศเขตควบคุมมลพิษก็มุ่งเน้นไปที่งบกำจัดและควบคุมมลพิษ อย่างโครงการก่อสร้างฝายดักตะกอน ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่ต้องแบกรับทั้งภาระงบประมาณ ความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่อาจชำรุดหรือทำงานไม่สำเร็จในสภาพลำน้ำจริง และภาระพื้นที่รองรับการกำจัดกากตะกอนพิษหลังดักจับ เพื่อแลกให้พื้นที่เกษตรถูกตีตราเป็นโซนสีแดงน้อยลง ทั้งที่ในความเป็นจริง ตะกอนปนเปื้อนจากแม่น้ำสาขาอื่นๆ ในพม่า ก็ยังคงไหลลงสู่แม่น้ำโขงอยู่ตลอดทุกเวลานาที มากกว่าการชดเชยความเสียหายให้ชาวบ้านโดยตรง
ท่ามกลางความเป็นจริงที่คนในพื้นที่ถูกจัดวางให้อยู่ใน “เขตสังเวย” ของเกมภูมิรัฐศาสตร์โลก ภูมิภาค และผลประโยชน์ภายในประเทศ หน้าต่างโอกาสเดียวที่เปิดอ้าอยู่ในจังหวะที่ประตูงบประมาณของค่าย อว. กำลังเร่งระบายออก คือการเข้าไปคว้าทรัพยากรและเครื่องมือที่เป็นประโยชน์ต่อการเอาชีวิตรอดของชุมชนให้ได้มากที่สุด ทั้งการดึงโควตาระบบกรองน้ำประปาชุมชนจากทั้งนาโนเทคโนโลยีและซินโครตรอนให้ขยายพ้นจากจุดนำร่องไม่กี่แห่งไปสู่ชุมชนเสี่ยงนับร้อยแห่งทั่วพื้นที่ การผลักดันโควตาตรวจแล็บฟรีและการจัดทำแผนที่ความเสี่ยงรายแปลง (Agri-Map) ให้ครอบคลุมทั้งดิน น้ำ ตะกอน และห่วงโซ่อาหารริมโขง พร้อมบรรจุเรื่องโรคระบาดจากสิ่งแวดล้อมเข้าสู่แผนเฝ้าระวังสุขภาพของพื้นที่อย่างเป็นทางการ รวมถึงการเปลี่ยนงานวิจัยและนวัตกรรมให้ลงไปอยู่ในมือของท้องถิ่นและชุมชนได้จริง
…ก่อนที่กระแสทางการเมืองจะพัดผ่านไปโดยทิ้งร่องรอยพิษไว้ให้คนปลายน้ำแบกรับต่อไปตามลำพัง



